Osoba z niepełnosprawnością intelektualną. Tożsamościowy wymiar samostanowienia i (nie)zależności w kontekście życia rodzinnego

Autorzy

Jakub Niedbalski
Uniwersytet Łódzki, Wydział Ekonomiczno-Socjologiczny, Katedra Socjologii Organizacji i Zarządzania, 90-214 Łódź, ul. Rewolucji 1905 r. nr 41/43
https://orcid.org/0000-0002-2803-7628

Słowa kluczowe:

niepełnosprawność, osoba z niepełnosprawnością intelektualną, rodzina, samostanowienie, tożsamość

Streszczenie

Przejście w dorosłość dla młodych osób jest powszechnie kojarzone z przesunięciem relacji społecznych z rodzin pochodzenia do relacji intymnych i własnej rodziny; przejście ze szkoły do pracy; przejście od zależności ekonomicznej do niezależności ekonomicznej; oraz przejście w kierunku przejmowania odpowiedzialności. Dla młodych osób z niepełnosprawnością intelektualną takie ‘kamienie milowe’ są jednak często trudne do osiągnięcia, a status osoby dorosłej pozostaje iluzoryczny.

W związku z tym przedmiotem badań uczyniono doświadczenia osób z niepełnosprawnością intelektualną oraz członków ich rodzin (głównie rodziców) dotyczące procesu usamodzielniania się i osiągania przez te osoby życiowej autonomii i niezależności, a także bariery i przeszkody, które stały na drodze do ich osiągnięcia. Na tej podstawie starano się określić, co owe doświadczenia oznaczają dla poszczególnych osób i jak je rozumieją. Zainteresowania badawcze skupiono wokół działań i codziennych praktyk osób z niepełnosprawnością intelektualną i ich rodzin, podejmowanych w ramach interakcji dotyczących sytuacji życiowych w drodze ku dorosłości. Tym samym analizie poddano procesualny charakter przemian dokonujących się w rodzinach generacyjnych związanych z dorastaniem dzieci z niepełnosprawnością intelektualną.

Wyniki tego badania poszerzają wiedzę na temat wchodzenia w dorosłość młodych osób z niepełnosprawnością intelektualną poprzez badanie procesu negocjowania autonomii w rodzinie z perspektywy samych młodych dorosłych i ich rodziców. W ten sposób niniejsze badanie wykazało, że młodzi ludzie z niepełnosprawnością intelektualną nie tylko mają określone potrzeby, ale też poglądy na temat swoich relacji z rodzicami. Dzięki temu wyniki badań mogą przyczynić się do lepszego zrozumienia potrzeb osób z niepełnosprawnością w rodzinie, zapewniając wgląd w to, w jaki sposób i w jakim stopniu młodzi dorośli z niepełnosprawnością intelektualną potrzebują wsparcia w niezwykle istotnym momencie ich życia, jakim jest okres dorastania. Może mieć to szczególne znaczenie nie tylko dla samych rodziców, ale też określonych instytucji oraz służb społecznych, które zostały powołane do udzielania wsparcia tych osób i ich rodzin.

Środki na publikację pochodzą z dofinansowania Dziekana Wydziału Ekonomiczno-Socjologicznego, Dyrektora Instytutu Socjologii UŁ oraz Kierownika Katedry Socjologii Organizacji i Zarządzania

Biogram autora

Jakub Niedbalski - Uniwersytet Łódzki, Wydział Ekonomiczno-Socjologiczny, Katedra Socjologii Organizacji i Zarządzania, 90-214 Łódź, ul. Rewolucji 1905 r. nr 41/43
dr hab., prof. UŁ. Pracuje w Instytucie Socjologii na Wydziale Ekonomiczno-Socjologicznym Uniwersytetu Łódzkiego. Jego zainteresowania naukowe związane są z zagadnieniami z zakresu socjologii niepełnosprawności oraz metod badań jakościowych. Prowadzi badania poświęcone aktywizacji osób z niepełnosprawnościami, w tym dotyczące sytuacji społeczno-kulturowej, strukturalnej, polityczno-prawnej i ekonomicznej tej kategorii osób i ich rodzin. Zajmuje się również badaniem podmiotów oraz instytucji wspomagających osoby z niepełnosprawnościami, a także komputerową analizą danych jakościowych.

Bibliografia

Abery, B.H., Stancliffe, R.J. (2003). A tripartite ecological theory of self-determination. W: M. Wehmeyer, B.H. Abery, D.E. Mithaug, R.J. Stancliffe (red.), Theory in Selfdetermination: Foundations for Educational Practice (43–78). Springfield, IL: Charles C. Thomas.
Zobacz w Google Scholar

Adamski, F. (2002). Rodzina. Wymiar społeczno-kulturowy. Kraków: Wydawnictwo UJ.
Zobacz w Google Scholar

Ali, A., King, M., Strydom, S., Hassiotis, A. (2015). Self-reported stigma and symptoms of anxiety and depression in people with intellectual disabilities: Findings from a cross sectional study in England. Journal of Affective Disorders, 187, 224–231.
Zobacz w Google Scholar

Ali, A., King, M., Strydom, A., Hassiotis, A. (2016). Self-reported stigma and its association with socio-demographic factors and physical disability in people with intellectual disabilities: Results from a cross-sectional study in England. Social Psychiatry and Psychiatric Epidemiology, 51, 465–474.
Zobacz w Google Scholar

Almack, K., Clegg, J., Murphy, E. (2009). Parental negotiations of the moral terrain of risk in relation to young people with intellectual disability. Journal of Community and Applied Social Psychology, 19, 86–298.
Zobacz w Google Scholar

Antaki, C., Finlay, W.M., Walton, C. (2009). Choices for people with intellectual disabilities: Oficial discourse and everyday practice. Journal of Policy and Practice in Intellectual Disabilities, 6(4), 260–266.
Zobacz w Google Scholar

Antaki, C., Finlay, W., Walton, C., Pate, L. (2008). Offering choices to people with intellectual disabilities: An interactional study. Journal of Intellectual Disability Research, 52(12), 1165–1175.
Zobacz w Google Scholar

Aschbrenner, K.A., Greenberg, J.S., Allen, S.M., Seltzer, M.M. (2010). Subjective burden and personal gains among older parents of adults with serious mental illness. Psychiatric Services 61(6), 605–611.
Zobacz w Google Scholar

Aunos, M., Feldman, M.A. (2002). Attitudes towards sexuality, sterilization and parenting rights of persons with intellectual disabilities. Journal of Applied Research in Intellectual Disabilities, 15, 285–296.
Zobacz w Google Scholar

Bach, M. (2009). The right to legal capacity under the UN Convention on the rights of persons with disabilities: Key concepts and directions from law reform. Retrieved from Institute for Research and Development on Inclusion and Society (IRIS). https://irisinstitute.files.wordpress.com/2012/01/the-right-to-legal-capacity-under-the-un-convention_cr.pdf (dostęp 12.04.2022).
Zobacz w Google Scholar

Bambera, L.M., Gomez, O.N. (2001). Using a self-instructional training package to teach complex problem-solving skills to adults with moderate and severe disabilities. Education and Training in Mental Retardation and Developmental Disabilities, 36, 386–400.
Zobacz w Google Scholar

Barnes, C., Mercer, G. (1997). Doing Disability Research. Leeds: The Disability Press.
Zobacz w Google Scholar

Barnes, C., Mercer, G. (2008). Niepełnosprawność. Warszawa: Wydawnictwo „Sic!”.
Zobacz w Google Scholar

Barnes, E. (2016). The Minority Body. A Theory of Disability. Oxford: Oxford University Press.
Zobacz w Google Scholar

Barron, K. (2002). Who am I? Women with learning difficulties (re)constructing their self identity. Scandinavian Journal of Disability Research, 4(1), 58–79.
Zobacz w Google Scholar

Bauman, Z. (2003). O tarapatach tożsamości w ciasnym świecie. ER(R) GO: Teoria – Literatura – Kultura, 6, 9–25.
Zobacz w Google Scholar

Beart, S. (2005). ‘I won’t think of myself as a learning disability. But I have’: Social identity and self-advocacy. British Journal of Learning Disabilities, 33, 128–131.
Zobacz w Google Scholar

Becvar, D., Becvar, R. (2013). Family Therapy: A Systemic Integration. Published by Pearson.
Zobacz w Google Scholar

Berbrier, M. (2002). Making minorities: cultural space, stigma transformation frames, and the categorical status claims of deaf, gay, and white supremacist activists in late twentieth century. Sociological Forum, 17(4), 553–591.
Zobacz w Google Scholar

Bibby, R. (2013). ‘I hope he goes first’: Exploring determinants of engagement in future planning for adults with a learning disability living with ageing parents. What are the issues? A literature review. British Journal of Learning Disabilities, 41(2), 94–105.
Zobacz w Google Scholar

Bigby, C. (1996). Transferring responsibility: The nature of effectiveness of parental planning for the future of adults with intellectual disability who remain at home until mid-life. Journal of Intellectual & Developmental Disability, 21(4), 295–312.
Zobacz w Google Scholar

Bigby, C. (1997). Parental substitutes? The role of siblings in the lives of older people with intellectual disability. Journal of Gerontological Social Work, 29(1), 3–21.
Zobacz w Google Scholar

Bigby, C., Whiteside, M., Douglas, J. (2019). Providing support for decision making to adults with intellectual disability: Perspectives of family members and workers in disability support services. Journal of Intellectual & Developmental Disability, 44(4), 396–409.
Zobacz w Google Scholar

Billari, F.C. (2004). Becoming an adult in Europe: A macro/micro-demographic perspective. Demographic Research, 10(Suppl.3), 15–44.
Zobacz w Google Scholar

Biswas, S., Tickle, A., Golijani-Moghaddam, N., Almack, K. (2017). The transition into adulthood for children with a severe intellectual disability: Parents’ views. International Journal of Developmental Disabilities, 63(2), 99–109.
Zobacz w Google Scholar

Bogdan, R. (1997). Co mówią ludzie zaetykietowani jako opóźnieni w rozwoju umysłowym? W: E. Zakrzewska-Manterys Elżbieta, A. Gustavsson (red.), Upośledzenie w społecznym zwierciadle (139–154). Warszawa: Wydawnictwo Akademickie „Żak”.
Zobacz w Google Scholar

Bohman, J. (2005). ‘Critical Theory’ The Stanford Encyclopaedia of Philosophy. http://plato.stanford.edu/entries/critical-theory/ (dostęp 7.04.2022).
Zobacz w Google Scholar

Booth, T., Booth, W. (1994). The use of depth interviewing with vulnerable subjects: Lessons from a research study of parents with learning difficulties. Social Science & Medicine, 39, 415–424.
Zobacz w Google Scholar

Branding, D., Bates, P., Miner, C. (2009). Perceptions of self-determination by special education and rehabilitation practitioners based on viewing a self-directed IEP versus an external-directed IEP meeting. Research in Developmental Disabilities, 30, 755–762.
Zobacz w Google Scholar

Breivik, J. (2005). Deaf Identities in the Making: Local Lives, Transnational Connections. Washington, DC: Gallaudet University Press.
Zobacz w Google Scholar

Britt, L., Heise, D.R. (2000). From shame to pride in identity politics. W: S. Stryker, T.J. Owens, W. Robert (red.), Self, Identity, and Social Movements (252–268). Minneapolis–London: University of Minnesota Press.
Zobacz w Google Scholar

Brzezińska, A. (2006). Dzieciństwo i dorastanie: Korzenie tożsamości osobistej i społecznej. W: A.W. Brzezińska, A. Hulewska, J. Słomska (red.), Edukacja regionalna (47–77). Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.
Zobacz w Google Scholar

Brzezińska, A.I., Piotrowski, K. (2009). Diagnoza statusów tożsamości w okresie adolescencji, wyłaniającej się dorosłości i wczesnej dorosłości za pomocą Skali Wymiarów Tożsamości (DIDS). Studia Psychologiczne, 47(3), 93–109.
Zobacz w Google Scholar

Brzezińska, A.I., Piotrowski, K. (2010). Polska adaptacja Skali Wymiarów Rozwoju Tożsamości (DIDS). Polskie Forum Psychologiczne, 15(1), 66–84.
Zobacz w Google Scholar

Brzezińska, A.I., Piotrowski, K., Garbarek-Sawicka, E., Karowska, K., Muszyńska, K. (2010). Wymiary tożsamości a ich podmiotowe i kontekstowe korelaty. Studia Psychologiczne, 49(1), 81–93.
Zobacz w Google Scholar

Brzezińska, A.I., Czub, T., Czub, M., Kaczan, R., Piotrowski, K., Rękosiewicz, M. (2012). Postponed or delayed adulthood? W: E. Nowak, D.E. Schrader, B. Zizek (red.), Educating Competencies for Democracy (103–125). Frankfurt am Main: Peter Lang Verlag NY.
Zobacz w Google Scholar

Burke, P. (2010). Brothers and sisters of disabled children: The experience of disability by association. British Journal of Social Work, 40(6), 1681–1699.
Zobacz w Google Scholar

Burke, P.J. (2006). Identity change. Social Psychology Quarterly, 69(1), 81–96.
Zobacz w Google Scholar

Cameron, C. (2008). Further towards an affirmation model. W: T. Campbell, F. Fontes, L. Hemingway (red.), Disability Studies: Emerging insights and perspectives (14–30). Leeds: The Disability Press.
Zobacz w Google Scholar

Caouette, M., Lachapelle, Y., Moreau, J., Lussier-Desrochers, D. (2018). Descriptive study of caseworkers’ practices to support the development of self-determination of adults with intellectual disabilities. Journal of Policy and Practice in Intellectual Disabilities, 15(1), 4–11.
Zobacz w Google Scholar

Carey, A.C. (2013). The sociopolitical contexts of passing and intellectual disability. W: J. Brune, D.J. Wilson (red.), Disability and Passing: Blurring the Lines of Identity (142–166). Philadelphia, PA: Temple University Press.
Zobacz w Google Scholar

Carrero, V., Peiro, J.M., Salanov, M. (2000). Studying radical organizational innovation through grounded theory. European Journal of Work and Organizational Psychology 9(4), 489–514.
Zobacz w Google Scholar

Carter, E.W., Lane, K.L., Pierson, M.R., Glaeser, B. (2008). Self-determination skills and opportunities of transition-age youth with emotional disturbance and learning disabilities. Exceptional Children, 72, 333–346.
Zobacz w Google Scholar

Carter, E.W., Owens, L., Trainor, A.A., Sun, Y., Swedeen, B. (2009). Self-determination skills and opportunities of adolescents with severe intellectual and developmental disabilities. American Journal on Intellectual and Developmental Disabilities, 114, 179–192.
Zobacz w Google Scholar

Carter, E.W., Lane, K.L., Cooney, M., Weir, K., Moss, C.K., Machalicek, W. (2013). Parent assessments of self-determination importance and performance for students with autism or intellectual disability. American Journal on Intellectual and Developmental Disabilities, 118(1), 16–31.
Zobacz w Google Scholar

Cavet, J., Sloper, P. (2004). Participation of disabled children in individual decisions about their lives and in public decisions about service development. Children & Society, 18, 278–90.
Zobacz w Google Scholar

Chen, C.H., Shu, B.C. (2012). The process of perceiving stigmatization: Perspectives from Taiwanese young people with intellectual disability. Journal of Applied Research in Intellectual Disability, 25, 240–251.
Zobacz w Google Scholar

Cooney, G., Jahoda, A., Gumley, A., Knott, F. (2006). Young people with intellectual disabilities attending mainstream and segregated schooling: Perceived stigma, social comparison and future aspirations. Journal of Intellectual Disability Research, 50(6), 432–444.
Zobacz w Google Scholar

Copeland, S.R., Hughes, C. (2002). Effects of goal setting on task performance of persons with mental retardation. Education and Training in Mental Retardation and Developmental Disabilities, 37, 40–54.
Zobacz w Google Scholar

Corbin, J., Strauss, A.L. (1985). Managing chronic illness at home: Three lines of work. Qualitative Sociology, 8(3), 224–247.
Zobacz w Google Scholar

Corker, M. (2001). Sensing disability. Hypatia: A Journal of Feminist Philosophy, 16(4), 34–52.
Zobacz w Google Scholar

Corr McEvoy, S., Keenan, E. (2014). Attitudes towards people with disabilities – what do people with intellectual disabilities have to say? British Journal of Learning Disabilities, 41, 221–227.
Zobacz w Google Scholar

Craft, A. (1987). Mental Handicap and Sexuality: Issues and Perspectives. Tunbridge Wells, Kent: Costello.
Zobacz w Google Scholar

Crenshaw, K. (1991). Mapping the margins: Intersectionality, identity politics, and violence against women of color. Stanford Law Review, 43, 1241–1299.
Zobacz w Google Scholar

Curryer, B., Stancliffe, R.J., Dew, A. (2015). Self-determination: Adults with intellectual disability and their family. Journal of Intellectual & Developmental Disability, 40(4), 394–399.
Zobacz w Google Scholar

Curryer, B., Stancliffe, R.J., Wiese, M.Y., Dew, A. (2020) The experience of mothers supporting self-determination of adult sons and daughters with intellectual disability. Journal of Intellectual & Developmental Disability, 33(3), 373–385.
Zobacz w Google Scholar

Cytowska, B. (2012). Trudne drogi adaptacji. Wątki emancypacyjne w analizie sytuacji dorosłych osób z niepełnosprawnością intelektualną we współczesnym społeczeństwie polskim. Kraków: Oficyna Wydawnicza „Impuls”.
Zobacz w Google Scholar

Darling, R.B. (2003). Toward a model of changing disability identities: A proposed typology and research agenda. Disability and Society, 18(7), 881–895.
Zobacz w Google Scholar

Darling, R.B., Heckert, A.D. (2010a). Orientations toward disability: Differences over the lifecourse. International Journal of Disability, Development and Education, 57(2), 131–143.
Zobacz w Google Scholar

Darling, R.B., Heckert, A.D. (2010b). Activism, models, identities, and opportunities: A preliminary test of a typology of disability orientations. W: S.N. Barnartt, B.M. Altman (red.), Disability as a Fluid State Research in Social Science and Disability (203–229). Howard House: Emerald Group Publishing Limited.
Zobacz w Google Scholar

Davidson, T., Smith, H., Burns, J. (2014). The impact of cognitive assessment on the identity of people with learning disabilities. British Journal of Learning Disabilities, 42, 185–192.
Zobacz w Google Scholar

Deakin, K., Moore, D.G., Jahoda, A. (2018). Children and young people with Down syndrome: Their awareness of Down syndrome and developing self-perceptions. Journal of Applied Research in Intellectual Disabilities, 31(6), 1197–1208.
Zobacz w Google Scholar

Dew, A. (2010). Recognising reciprocity over the life course: Adults with cerebral palsy and their non-disabled siblings. University of Sydney.
Zobacz w Google Scholar

Dorozenko, K.P., Roberts, L.D., Bishop, B. (2015). The identities and social roles of people with an intellectual disability: Challenging dominant cultural worldviews, values and mythologies. Disability & Society, 30(9), 1345–1364.
Zobacz w Google Scholar

Douglas, J., Bigby, C., Knox, L., Browning, M. (2015). Factors that underpin the delivery of effective decision-making support for people with cognitive disability. Research and Practice in Intellectual and Developmental Disabilities, 2(1), 37–44.
Zobacz w Google Scholar

Dryl, E. (2001). Interakcje wychowawcze. Warszawa: Wydawnictwo Instytutu Psychologii PAN.
Zobacz w Google Scholar

Dunn, D.S., Burcaw S. (2013). Disability identity: Exploring narrative accounts of disability. Rehabilitation Psychology, 58(2), 148–157.
Zobacz w Google Scholar

Dykcik, W. (2005). Pedagogika specjalna: Praca zbiorowa. Poznań: Wydawnictwo Naukowe UAM.
Zobacz w Google Scholar

Dyke, P., Bourke, J., Llewllyn, G. (2013). The experiences of mothers of young adults with an intellectual disability transitioning from secondary school to adult life. Journal of Intellectual and Developmental Disability, 38(2), 149–162.
Zobacz w Google Scholar

Erenc, J. (2008). Bycie innym. Problem wykluczenia i izolacji ludzi niepełnosprawnych. Gdańsk: Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego.
Zobacz w Google Scholar

Ferguson, P.M. (2001). Mapping the family: Disability studies and the exploration of parental response to disability. W: G.L. Albrecht, K.D. Seelman, M. Bury (red.), Handbook of disability studies (373–395). Thousand Oaks, CA: Sage.
Zobacz w Google Scholar

Ferguson, P.M., Ferguson, D.L. (1996). Communicating adulthood: The meanings of independent living for people with significant cognitive disabilities and their families. Top Languages Discord Servers, 16, 52–67.
Zobacz w Google Scholar

Field, S., Hoffman, A. (2002). Lessons learned from implementing the steps to self-determination curriculum. Remedial and Special Education, 23, 90–98.
Zobacz w Google Scholar

Field, S., Martin, J., Miller, R., Ward, M., Wehmeyer, M. (1998). A Practical Guide for Teaching Self-determination. Reston, VA: Council for Exceptional Children.
Zobacz w Google Scholar

Finkelstein, V. (2004). Representing disability. W: J. Swain, S. French, C. Barnes, C. Thomas (red.), Disabling Barriers – Enabling Environments. London: SAGE Publications.
Zobacz w Google Scholar

Finlay, L., Lyons, E. (2005). Qualitative Research for Health Professionals – Challenging Choices. Chichester (West Sussex): Wiley.
Zobacz w Google Scholar

Foley, S. (2013). Reluctant ‘jailors’ speak out: Parents of adults with Down syndrome living in the parental home on how they negotiate the tension between empowering and protecting their intellectually disabled sons and daughters. British Journal of Learning Disabilities, 41(4), 304–311.
Zobacz w Google Scholar

Forber-Pratt, A.J., Lyew, D.A., Mueller, C., Samples, L.B. (2017). Disability identity development: A systematic review of the literature. Rehabilitation Psychology, 62, 198–207.
Zobacz w Google Scholar

Freedman, R., Krauss, M., Seltzer, M. (1997). Aging parents’ residential plans for adults with mental retardation. Mental Retardation 35(2), 114–123.
Zobacz w Google Scholar

French, S., Swain, J. (2012). Working with Disabled People in Policy and Practice. London: Palgrave Macmillan.
Zobacz w Google Scholar

Friedman, C. (2018). Direct support professionals and quality of life of people with intellectual and developmental disabilities. Intellectual and Developmental Disabilities, 56(4), 234–250.
Zobacz w Google Scholar

Fyson, R., Cromby, J. (2013). Human rights and intellectual disabilities in an era of ‘choice’. Journal of Intellectual Disability Research, 57(12), 1164–1172.
Zobacz w Google Scholar

Galvin, R.D. (2005). Researching the disabled identity: Contextualizing the identity transformations which accompany the onset of impairment. Sociology of Health and Illness, 27, 393–413.
Zobacz w Google Scholar

Getzel, E.E., Thoma, C.A. (2008). Experiences of college students with disabilities and the importance of self-determination in higher education settings. Career Development and Transition for Exceptional Individuals, 31, 77–84.
Zobacz w Google Scholar

Gill, C.J. (1997). Four types of integration in disability identity development. Journal of Vocational Rehabilitation, 9(1), 39–46.
Zobacz w Google Scholar

Gill, T.M., Gahbauer, E.A., Han, L., Allore, H.G. (2001). Trajectories of disability in the last year of life. The New England Journal of Medicine, 362(13), 1173–1180.
Zobacz w Google Scholar

Giryński, A. (1996). Wartości w świecie młodzieży niepełnosprawnej intelektualnie. Białystok: Wydawnictwo eRBe.
Zobacz w Google Scholar

Glaser, B.G. (1978). Theoretical Sensitivity. San Francisco: The Sociology Press.
Zobacz w Google Scholar

Glaser, B.G., Strauss, A.L. (1967). The Discovery of Grounded Theory. Strategies for Qualitative Research. Chicago: Aldine Publishing Company.
Zobacz w Google Scholar

Goffman, E. (1963). Behavior in Public Places. Notes on the Social Organization of Gathering. Glencoe: The Free Press.
Zobacz w Google Scholar

Goffman, E. (2005). Piętno. Rozważania o zranionej tożsamości. Gdańsk: Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne.
Zobacz w Google Scholar

Goleman, D. (1997). Inteligencja emocjonalna. Poznań: Wydawnictwo „Media Rodzina of Poznań”.
Zobacz w Google Scholar

Greenberg, J.S., Seltzer, M.M., Orsmond, G.I., Krauss, M.W. (1999). Siblings of adults with mental illness or mental retardation: Current involvement and expectation of future caregiving. Psychiatric Services, 5(9), 1214–1219.
Zobacz w Google Scholar

Gustavsson, A., Tossebro, J., Zakrzewska-Manterys, E. (red.) (2003). Niepełnosprawność intelektualna a style życia. Perspektywy podmiotowe, wybory życiowe, systemy usług w Szwecji, Norwegii i w Polsce. Warszawa: Wydawnictwo IFiS PAN.
Zobacz w Google Scholar

Hahn, H.D., Belt, T.L. (2004). Disability identity and attitudes toward cure in a sample of Disabled Activist. Journal of Health and Social Behavior, 45(4), 453–464.
Zobacz w Google Scholar

Haigh, A., Lee, D., Shaw, C., Hawthorne, M., Chamberlain, S., Newman, D.W., Beail, N. (2013). What things make people with a learning disability happy and satisfied with their lives: An inclusive research project. Journal of Applied Research in Intellectual Disabilities, 26(1), 26–33.
Zobacz w Google Scholar

Harter, L.M., Scott, J.A., Novak, D.R., Leeman, M., Morris, J.F. (2006). Freedom through flight: Performing a counter-narrative of disability. Journal of Applied Communication Research, 34, 3–29.
Zobacz w Google Scholar

Hastings, R.P., Taunt, H.M. (2002). Positive perceptions in families of children with developmental disabilities. American Journal on Mental Retardation, 107(2), 116–127.
Zobacz w Google Scholar

Heller, T., Keiling, A.C. (2010). Siblings of adults with developmental disabilities: Psychosocial outcomes, relationships, and future planning. Journal of Policy and Practice in Intellectual Disabilities, 7(1), 16–25.
Zobacz w Google Scholar

Heller, T., Kramer, J. (2009). Involvement of adult siblings of persons with developmental disabilities in future planning. Intellectual and Developmental Disabilities, 47(3), 208–219.
Zobacz w Google Scholar

Heshusius, L. (1987). Research on perceptions of sexuality by persons labelled mentally retarded. W: A. Craft (red.), Mental Handicap and Sexuality: Issues and Perspectives (35–61). Tunbridge Wells: Costello.
Zobacz w Google Scholar

Hewitt, A., Agosta, J., Heller, T., Williams, A.C., Reinke, J. (2013). Families of individuals with intellectual and developmental disabilities: Policy, funding, services, and experiences. Intellectual and Developmental Disabilities, 51(5), 349–359.
Zobacz w Google Scholar

Hillman, A., Donelly, M., Dew, A., Stancliffe, R.J., Whitaker, L., Knox, M., Parmenter, T.R. (2013). The dynamics of support over time in the intentional support networks of nine people with intellectual disability. Disability & Society, 28(7), 922–936.
Zobacz w Google Scholar

Hillman, A., Donelly, M., Whitaker, L., Dew, A., Stancliffe, R.J., Knox, M., Parmenter, T.R. (2012). Experiencing rights within positive, person-centred support networks of people with intellectual disability in Australia. Journal of Intellectual Disability Research, 56(11), 1065–1075.
Zobacz w Google Scholar

Hirschfeld, R., Smith, J., Trower, P., Griffin, C. (2005). What do psychotic experiences mean for young men? A qualitative investigation. Psychology and Psychotherapy: Theory, Research and Practice, 78, 249–270.
Zobacz w Google Scholar

Hodapp, R.M. (2007). Families of persons with Down syndrome: New perspectives, findings and research and service needs. Mental Retardation and Developmental Disabilities Research Reviews, 13, 279–287.
Zobacz w Google Scholar

Hodapp, R.M., Glidden, L.M., Kaiser, A.P. (2005). Siblings of persons with disabilities: Toward a research agenda. Mental Retardation, 43(5), 334–338.
Zobacz w Google Scholar

Holstein, J.A., Gubrium, J.F. (2000). The Self We Live by: Narrative Identity in a Postmodern World. New York: Oxford University Press.
Zobacz w Google Scholar

Hulek, A. (red.) (1985). Pedagogika rewalidacyjna. Warszawa: PWN.
Zobacz w Google Scholar

Isaacson, N.C., Cocks, E., Netto, J.A. (2014). Launching: The experiences of two young adults with intellectual disability and their families in transition to individual supported living. Journal of Intellectual & Developmental Disability, 39(3), 270–281.
Zobacz w Google Scholar

Jahoda, A., Markova, I. (2004). Coping with social stigma: People with intellectual disabilities moving from institutions and family home. Journal of Intellectual Disability Research, 48(8), 719–729.
Zobacz w Google Scholar

Jahoda, A., Wilson, A., Stalker, K., Cairney, A. (2010). Living with stigma and the self-perceptions of people with mild learning disabilities. Journal of Social Issues, 66, 521–534.
Zobacz w Google Scholar

Janiszewska-Nieścioruk, Z. (2006). Przemiany w sposobie ujmowania niepełnosprawności intelektualnej (upośledzenia umysłowego). W: Z. Janiszewska-Nieścioruk, A. Maciarz (red.), Współczesne problemy pedagogiki osób z niepełnosprawnością intelektualną (33–60). Kraków: Oficyna Wydawnicza „Impuls”.
Zobacz w Google Scholar

Johnson, E.D. (2000). Differences among families coping with serious mental ill adults: A qualitative analysis. American Journal of Orthopsychiatry, 70, 126–134.
Zobacz w Google Scholar

Jones, J.L. (2012). Factors associated with self-concept: Adolescents with intellectual and development disabilities share their perspectives. Intellectual and Developmental Disabilities, 50, 31–40.
Zobacz w Google Scholar

Jordan, B., Dunlap, G. (2001). Construction of adulthood and disability. Mental Retardation and Developmental Disabilities Research Reviews, 39, 286–296.
Zobacz w Google Scholar

Kacperczyk, A. (2006). Wsparcie społeczne w instytucjach opieki paliatywnej i hospicjach. Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego.
Zobacz w Google Scholar

Kahonde, C.K., McKenzie, J., Wilson, N.J. (2019). Discourse of needs versus discourse of rights: Family caregivers responding to the sexuality of young South African adults with intellectual disability. Culture, Health & Sexuality, 21(3), 278–292.
Zobacz w Google Scholar

Kelly, N., Norwich, B. (2004). Pupils’ perceptions of self and of labels: Moderate learning difficulties in mainstream and special schools. British Journal of Educational Psychology, 74(3), 411–435.
Zobacz w Google Scholar

Kenyon, E., Beail, N., Jackson, T. (2013). Learning disability: Experience of diagnosis. British Journal of Learning Disabilities, 42, 257–263.
Zobacz w Google Scholar

Keogh, B.K., Bernheimer, L.P., Guthrie, D. (2004). Children with developmental delays twenty years later: Where are they? How are they? The American Journal on Mental Retardation, 109, 219–30.
Zobacz w Google Scholar

Khemka, I., Hickson, L., Casella, M., Accetturi, N., Rooney, M.E. (2009). Impact of coercive tactics on the decision-making of adolescents with intellectual disabilities. Journal of Intellectual Disability Research, 53(4), 353–362.
Zobacz w Google Scholar

Kijak, R. (red.) (2013). Seksualność – niepełnosprawność – rzeczywistość. Warszawa: Centrum Rozwoju Zasobów Ludzkich.
Zobacz w Google Scholar

Kirejczyk, K. (red.) (1981). Upośledzenie umysłowe. Warszawa: PWN.
Zobacz w Google Scholar

Kirenko, J. (2006). Oblicza niepełnosprawności. Lublin: Wydawnictwo Akademickie WSSP im. Wincentego Pola.
Zobacz w Google Scholar

Kirsten, J. (2004). Integracja społeczna osób niepełnosprawnych a ich automarginalizacja. W: G. Dryżałowska, H. Żuraw (red.), Integracja społeczna osób niepełnosprawnych (98–106). Warszawa: Wydawnictwo Akademickie „Żak”.
Zobacz w Google Scholar

Kishi, G., Teelucksingh, B., Zollers, N., Parklee, S., Meyer, L. (1988). Daily decision-making in community residences: A social comparison of adults with and without mental retardation. American Journal on Mental Retardation, 92(5), 430–435.
Zobacz w Google Scholar

Kittelsaa, A.M. (2014). Self-presentations and intellectual disability. Scandinavian Journal of Disability Research, 16, 29–44.
Zobacz w Google Scholar

Konwencja praw osób niepełnosprawnych. (2006). http://www.unic.un.org.pl/dokumenty/ (dostęp 6.06.2022).
Zobacz w Google Scholar

Korzon, A. (2004). Mity i stereotypy myślowe o niepełnosprawności intelektualnej w środowisku społecznym. W: Z. Janiszewska-Nieścioruk (red.), Człowiek z niepełnosprawnością intelektualną (27–32). Część II. Kraków: Oficyna Wydawnicza „Impuls”.
Zobacz w Google Scholar

Kostrzewski, J., Wald, I. (1981). Podstawowe wiadomości o upośledzeniu umysłowym. W: K. Kirejczyk (red.), Upośledzenie umysłowe – pedagogika (52–65). Warszawa: PWN.
Zobacz w Google Scholar

Krause, A. (2004). Normalizacyjne podłoże integracji. W: G. Dryżałowska, H. Żuraw (red.), Integracja społeczna osób niepełnosprawnych (39–49). Warszawa: Wydawnictwo Akademickie „Żak”.
Zobacz w Google Scholar

Krause, A., Żyta, A., Nosarzewska, S. (2010). Normalizacja środowiska społecznego osób z niepełnosprawnością intelektualną. Toruń: Wydawnictwo Edukacyjne Akapit.
Zobacz w Google Scholar

Krauss, M.W., Seltzer, M.M., Gordon, R., Friedman, D.H. (1996). Binding ties: The roles of adult siblings of persons with mental retardation. Mental Retardation, 34(2), 83–93.
Zobacz w Google Scholar

Kumaniecka-Wiśniewska, A. (2006). Kim jestem? Tożsamość kobiet upośledzonych umysłowo. Warszawa: Wydawnictwo Akademickie „Żak”.
Zobacz w Google Scholar

Kwak, A. (1993). Rodzina jako środowisko wychowawcze. W: T. Pilch, I. Lepalczyk (red.), Pedagogika społeczna. Człowiek w zmieniającym się świecie (121–144). Warszawa: Wydawnictwo Akademickie „Żak”.
Zobacz w Google Scholar

Lachapelle, Y., Wehmeyer, M.L., Haelewyck, M.C., Courbois, Y., Keith, K.D., Schalock, R., Walsh, P.N. (2005). The relationship between quality of life and self-determination: An international study. Journal of Intellectual Disability Research, 49(1), 740–744.
Zobacz w Google Scholar

Layder, D. (2004). Social and Personal Identity: Understanding Yourself. SAGE Publications Ltd.
Zobacz w Google Scholar

Lee, C.E., Burke, M.M. (2020). Future planning among families of individuals with intellectual and developmental disabilities: A systematic review. Journal of Policy and Practice in Intellectual Disabilities, 17(2), 94–107.
Zobacz w Google Scholar

Leonard, H., Foley, K.R., Pikora, T., Bourke, J., Wong, K., McPherson, L., Downs, J. (2016). Transition to adulthood for young people with intellectual disability: The experiences of their families. European Child & Adolescent Psychiatry, 25(12), 1369–1381.
Zobacz w Google Scholar

Levinson, D. J. (1986). A conception of adult development. American Psychologist, 4, 3–13.
Zobacz w Google Scholar

Lipowicz, I. (2012). Wprowadzenie. W: S. Trociuk (red.), Najważniejsze wyzwania po ratyfikacji przez Polskę Konwencji ONZ o Prawach Osób Niepełnosprawnych. Biuletyn Rzecznika Praw Obywatelskich (5–7), Biuletyn Rzecznika Praw Obywatelskich, nr 10. Warszawa.
Zobacz w Google Scholar

Luyckx, K., Soenens, B., Vansteenkiste, M., Goossens, L., Berzonsky, M.D. (2007). Parental psychological control and dimensions of identity formation in emerging adulthood. Journal of Family Psychology, 21(3), 546–550.
Zobacz w Google Scholar

Macek, P., Bejček, J., Vaníčková, J. (2007). Contemporary Czech emerging adults: Generation growing up in the period of social changes. Journal of Adolescent Research, 22, 444–475.
Zobacz w Google Scholar

Madson, A.E., Lehmann, J.P. (2011). Journey toward self-determination: Voices of students with disabilities who participated in a secondary transition program on a community college campus. Remedial and Special Education, 32, 279–289.
Zobacz w Google Scholar

Majkowski, W. (1999). Funkcje. W: E. Ozorowski (red.), Słownik małżeństwa i rodziny (391–392). Warszawa–Łomianki: Wydawnictwo Akademii Teologii Katolickiej.
Zobacz w Google Scholar

Manterys, A. (2003). Pogranicze normalności: analiza wywiadów z prawie normalną osobą z zespołem Downa. W: G. Anders, J. Tossebro, E. Zakrzewska-Manterys (red.), Niepełnosprawność intelektualna a style życia. Perspektywy podmiotowe, wybory życiowe, systemy usług w Szwecji, Norwegii i w Polsce (179–201). Warszawa: Wydawnictwo IFiS PAN.
Zobacz w Google Scholar

Marcia, J.E. (1980). Identity in adolescence. W: J. Adelson (red.), Handbook of Adolescent Psychology (159–187). New York: John Wiley and Sons.
Zobacz w Google Scholar

Marks, S.U., Matson, A., Barraza, L. (2005). The impact of siblings with disabilities on their brothers and sisters pursuing a career in special education. Research & Practice for Persons with Severe Disabilities, 30(4), 205–218.
Zobacz w Google Scholar

Martinez-Tur, V., Estreder, Y., Moliner, C., Gracia, E., Patras, L., Zornoza, A. (2018). Dialogue between workers and family members is related to their attitudes towards self-determination of individuals with intellectual disability. Journal of Intellectual & Developmental Disability, 43(3), 370–379.
Zobacz w Google Scholar

May, D., Simpson, M.K. (2003). The parent trap: Marriage, parenthood and adulthood for people with intellectual disabilities. Critical Social Policy, 23, 25–43.
Zobacz w Google Scholar

McCausland, D., McCallion, P., Brennan, D., McCarron, M. (2018). The exercise of human rights and citizenship by older adults with an intellectual disability in Ireland. Journal of Intellectual Disability Research, 62(10), 875–887.
Zobacz w Google Scholar

McConkey, R., Collins, S. (2010). The role of support staff in promoting the social inclusion of persons with an intellectual disability. Journal of Intellectual Disability Research, 54, 691–700.
Zobacz w Google Scholar

McHale, S.M., Updegraff, K.A., Feinberg, M.E. (2016). Siblings of youth with autism spectrum disorders: Theoretical perspectives on sibling relationships and individual adjustment. Journal of Autism and Developmental Disorders, 46(2), 589–602.
Zobacz w Google Scholar

Midjo, T., Aune, K.E. (2016). Identity constructions and transition to adulthood for young people with mild intellectual disabilities. Journal of Intellectual Disabilities, 7491, 1–16.
Zobacz w Google Scholar

Mikołajczyk-Lerman, G. (2011). Kobiety i ich niepełnosprawne dzieci. Acta Universitatis Lodziensis. Folia Sociologica, 39, 73–90.
Zobacz w Google Scholar

Miltiades, H.B., Pruchno, R. (2001). Mothers of adults with developmental disability: Change over time. American Journal on Mental Retardation, 106(6), 548–561.
Zobacz w Google Scholar

Minichiello, V., Aroni, R., Timewell, E., Alexander, L. (1995). In-depth Interviewing. Melbourne: Longman Australia Pty Ltd.
Zobacz w Google Scholar

Mitchell, W. (2012). Parents’ accounts: Factors considered when deciding how far to involve their son/daughter with learning disabilities in choice-making. Children and Youth Services Review, 34(8), 1560–1569.
Zobacz w Google Scholar

Monteleone, R., Forrester-Jones, R. (2016). ‘Disability means, um, dysfunctioning people’: A qualitative analysis of the meaning and experience of disability among adults with intellectual disabilities. Journal of Applied Research in Intellectual Disabilities, 30, 301–315.
Zobacz w Google Scholar

Mortimer, J.T., Oesterle, S., Kruger, H. (2005). Age norms, institutional structures, and the timing of markers of transition to adulthood. Advances in Life Course Research, 9(4), 175–203.
Zobacz w Google Scholar

Mrugalska, K. (1995). Rodzina jako najbliższe środowisko osoby upośledzonej. Praca Socjalna, 1, 66–79.
Zobacz w Google Scholar

Murphy, E., Clegg, J., Almack, K. (2011). Constructing adulthood in discussions about the futures of young people with moderate-profound intellectual disabilities. Journal of Applied Research in Intellectual Disabilities, 24(1), 61–73.
Zobacz w Google Scholar

Negru, O. (2012). The time of your life: Emerging adulthood characteristics in a sample of Romanian high school and university students. Cognition, Brain, Behavior. An Interdisciplinary Journal, 16, 357–367.
Zobacz w Google Scholar

Nelson, L.J., Barry, C.M.N. (2005). Distinguishing features of emerging adulthood the role of self-classification as an adult. Journal of Adolescent Research, 20(2), 242–262.
Zobacz w Google Scholar

Niedbalski, J. (2013). Żyć i pracować w domu pomocy społecznej. Socjologiczne studium interakcji personelu z upośledzonymi umysłowo podopiecznymi. Łódź: Uniwersytet Łódzki.
Zobacz w Google Scholar

Niedbalski, J. (2019). Realizowanie ról rodzicielskich i konstruowanie tożsamości rodziców dziecka z niepełnosprawnością intelektualną. Studia Socjologiczne, 234(3), 135–170.
Zobacz w Google Scholar

Niedbalski, J. (2020). The trajectory of suffering – Parents of children with intellectual disability on the future. Polish Sociological Review, 209(1), 95–116.
Zobacz w Google Scholar

Nonnemacher, S.L., Bambara, L.M. (2011). „I’m supposed to be in charge”: Self-advocates’ perspectives on their self-determination support needs. Intellectual and Developmental Disabilities, 49(5), 327–340.
Zobacz w Google Scholar

Nota, L., Ferrari, L., Soresi, S., Wehmeyer, M. (2007). Self-determination, social abilities and the quality of life of people with intellectual disability. Journal of Intellectual Disability Research, 51(11), 850–865.
Zobacz w Google Scholar

Nyczaj-Drąg, M. (2001). Oczekiwania a doświadczenia dzieci w pierwszym roku nauki. Zielona Góra: Lubuskie Towarzystwo Naukowe.
Zobacz w Google Scholar

Oliver, M. (2004). If I had a hammer: The social model in action. W: J. Swain, S. French, C. Barnes, C. Thomas (red.), Disabling Barriers – Environments. London: SAGE Publications.
Zobacz w Google Scholar

Olszewski, S. (2005). Postrzeganie przestrzeni życiowej przez młodzież z niepełnosprawnością intelektualną w kontekście zachowań agresywnych. Kraków: Wydawnictwo Akademii Pedagogicznej.
Zobacz w Google Scholar

Orsmond, G.I., Seltzer, M.M. (2007). Siblings of individuals with autism or Down syndrome: Effects on adult lives. Journal of Intellectual Disability Research, 51(9), 682–696.
Zobacz w Google Scholar

Orsmond, G.I., Seltzer, M.M., Krauss, M., Hon, J.W. (2003). Behavior problems in adults with mental retardation and maternal well-being: Examination of the direction of effects. American Journal on Mental Retardation, 108(4), 257–271.
Zobacz w Google Scholar

Ostrowska, A. (1997). Postawy społeczeństwa polskiego w stosunku do osób niepełnosprawnych. W: A. Gustavsson, E. Zakrzewska-Manterys (red.), Upośledzenie w społecznym zwierciadle (75–95). Warszawa: Wydawnictwo Akademickie „Żak”.
Zobacz w Google Scholar

Palmer, S.B., Wehmeyer, M.L., Shogren, K.A., Williams-Diehm, K.L., Soukup, J.H. (2012). An evaluation of the beyond high school model on the self-determination of students with intellectual disability. Career Development and Transition for Exceptional Individuals, 35, 76–84.
Zobacz w Google Scholar

Parchomiuk, M. (2011). Prawo osób z niepełnosprawnością intelektualną do samostanowienia. Analiza instytucji ubezwłasnowolnienia w Polsce. W: M. Chodkowska, D. Osik-Chudowolska (red.), Osoba z upośledzeniem umysłowym w realiach współczesnego świata. In memoriam Doktor Grażyna Tkaczyk (277–286). Kraków: Oficyna Wydawnicza „Impuls”.
Zobacz w Google Scholar

Petalas, M.A., Hastings, R.P., Nash, S., Duff, S. (2015). Typicality and subtle difference in sibling relationships: Experiences of adolescents with autism. Journal of Child and Family Studies, 24, 38–49.
Zobacz w Google Scholar

Phyllis, S., Draine, J. (1995). Subjective burden among family members of mentally ill adults: Relation to stress, coping and adoption. American Journal of Orthopsychiatry, 65(3), 419–427.
Zobacz w Google Scholar

Pilnick, A., Clegg, J., Murphy, E., Almack, K. (2011). ‘Just being selfish for my own sake...’: Balancing the views of young adults with intellectual disabilities and their carers in transition planning. Sociological Review, 59(2), 303–323.
Zobacz w Google Scholar

Power, A. (2008). Caring for independent lives: Geographies of caring for young adults with intellectual disabilities. Social Science & Medicine, 67(5), 834–843.
Zobacz w Google Scholar

Powers, L.E., Ellison, R., Matuszewski, J., Turner, A. (2004) Take Charge for the Future. Portland, OR: Portland State University Regional Resource Center.
Zobacz w Google Scholar

Pownall, J.D., Jahoda, A., Hastings, R.P., Kerr, L. (2011). Sexual understanding and development of young people with intellectual disabilities: Mothers’ perspectives of within-family context. American Journal on Intellectual and Developmental Disabilities, 116(3), 205–219.
Zobacz w Google Scholar

Putnam, M. (2005). Developing a framework for political disability identity. Journal of Disability Policy Studies, 16(3), 188–199.
Zobacz w Google Scholar

Rapley, M. (2004). The Social Construction of Intellectual Disability. Cambridge: Cambridge University Press.
Zobacz w Google Scholar

Reindl, M.S., Waltz, M., Schippers, A. (2016). Personalization, self-advocacy and inclusion: An evaluation of parent-initiated supported living schemes for people with intellectual and developmental disabilities in the Netherlands. Journal of Intellectual Disabilities, 20(2), 121–136.
Zobacz w Google Scholar

Roper, S.O., Allred, D.W., Mandleco, B., Freeborn, D., Dyches, T. (2014). Caregiver burden and sibling relationships in families raising children with disabilities and typically developing children. Families Systems & Health, 32(2), 241–246.
Zobacz w Google Scholar

Rostowska, T. (1995). Transmisja międzypokoleniowa w rodzinie. Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego.
Zobacz w Google Scholar

Różański, T. (2017). Współczesna rodzina jako środowiska życia i aktywności osób starszych. Wybrane kwestie. Teologia i Człowiek, 40(4), 225–240.
Zobacz w Google Scholar

Rudek, I. (2012). Rodzina w procesie konstruowania obrazu osób niepełnosprawnych. Rola płci w niepełnosprawności. Wychowanie w Rodzinie, 6, 165–186.
Zobacz w Google Scholar

Saaltink, R., MacKinnon, G., Owen, F., Tardif-Williams, C. (2012). Protection, participation and protection through participation: Young people with intellectual disabilities and decision making in the family context. Journal of Intellectual Disability Research, 56(11), 1076–1086.
Zobacz w Google Scholar

Schwartz, S. (2001). The evolution of Eriksonian and neo-Eriksonian identity theory and research: A review and integration. Identity. An International Journal of Theory and Research, 1(1), 7–58.
Zobacz w Google Scholar

Seltzer, M.M., Floyd, F., Greenberg, J. (2005). Life course impacts of mild intellectual deficits. American Journal on Mental Retardation, 110(6), 452–468.
Zobacz w Google Scholar

Seltzer, M.M., Greenberg, J.S., Krauss, M.W., Gordon, R.M., Judge, K. (1996). Siblings of adults with mental retardation or mental illness: Effecis on lifestyle and psychological well-being. Family Relations, 46, 395–405.
Zobacz w Google Scholar

Sęk, H. (2004). Wprowadzenie do psychologii klinicznej. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe „Scholar”.
Zobacz w Google Scholar

Sękowska, Z. (1982). Pedagogika specjalna. Zarys. Warszawa: PWN.
Zobacz w Google Scholar

Shakespeare, T. (1996). Disability, identity and difference. W: C. Barnes, G. Mercer (red.), Exploring the Divide (94–113). Leeds: The Disability Press.
Zobacz w Google Scholar

Shogren, K.A. (2013). A social-ecological analysis of the self-determination literature. Intellectual and Developmental Disabilities, 51(6), 496–511.
Zobacz w Google Scholar

Shogren, K.A., Broussard, R. (2011). Exploring the perceptions of self-determination of individuals with intellectual disability. Intellectual and Developmental Disabilities, 49, 86–102.
Zobacz w Google Scholar

Shogren, K.A., Wehmeyer, M.L., Buchanan, C.L., Lopez, S.J. (2006). The application of positive psychology and self-determination to research in intellectual disability: A content analysis of 30 years of literature. Research and Practice for Persons with Severe Disabilities, 31(4), 338–345.
Zobacz w Google Scholar

Silverman, D. (2007). Interpretacja danych jakościowych. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.
Zobacz w Google Scholar

Solomon, P., Draine, J. (1995). Subjective burden among family members of mentally ill adults: Relation to stress, coping and adoption. American Journal of Orthopsychiatry, 65, 419–427.
Zobacz w Google Scholar

Soresi, S., Nota, L., Wehmeyer, M.L. (2011). Community involvement in promoting inclusion, participation and self-determination. International Journal of Inclusive Education, 15, 15–28.
Zobacz w Google Scholar

Sowa, J. (2004). Podmiotowy wymiar integracji osób niepełnosprawnych. W: G. Dryżałowska, H. Żuraw (red.), Integracja społeczna osób niepełnosprawnych (19–22). Warszawa: Wydawnictwo Akademickie „Żak”.
Zobacz w Google Scholar

Springer, J.B. (2013). „I am very, very proud of myself ”: Improving youth activity levels using self-determination theory in program development. Frontiers in Public Health, 1, 46.
Zobacz w Google Scholar

Stancliffe, R.J. (2001). Living with support in the community: Predictors of choice and self-determination. Mental Retardation and Developmental Disabilities, 7, 91–98.
Zobacz w Google Scholar

Stancliffe, R.J. (2020). Choice availability and people with intellectual disability. W: R.J. Stancliffe, M.L. Wehmeyer, K.A. Shogren, B.H. Abery (red.), Choice, Preference, and Disability: Promoting Self-determination across the Lifespan (3–26). Cham, Switzerland: Springer.
Zobacz w Google Scholar

Stancliffe, R.J., Abery, B.H., Skit, J. (2000). Personal control and the ecology of community living settings: Beyond living-unit size and type. Mental Retardation, 105, 431–454.
Zobacz w Google Scholar

Stavrakaki, C., Lunsky, Y. (2010). Depresja, lek i zaburzenia adaptacyjne u osób niepełnosprawnych intelektualnie. W: N. Bouras, G. Holt (red.), Zaburzenia psychiczne i zaburzenia zachowania u osób niepełnosprawnych intelektualnie (123–142). Wrocław: Elsevier Urban & Partner.
Zobacz w Google Scholar

Stelter, U. (2007). Budowanie tożsamości przez osoby niepełnosprawne. W: B. Harwas-Napierała, H. Liberska (red.), Tożsamość a współczesność. Nowe tendencje i zagrożenia (181–205). Poznań: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza.
Zobacz w Google Scholar

Stelter, U. (2009). Dorastanie osób z niepełnosprawnością intelektualna. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe „Scholar”.
Zobacz w Google Scholar

Stochmiałek, J. (1999). Akademickie kształcenie pedagogów pracy socjalno-opiekuńczej. W: J. Stochmiałek (red.), Praca socjalno-opiekuńcza, wybrane zagadnienia (97–115). Cieszyn: Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie.
Zobacz w Google Scholar

Stojkow, M., Żuchowska-Skiba, D. (2014). W kierunku nowej tożsamości – osoby niepełnosprawne w drodze ku emancypacji. Studia Socjologiczne, 213(2), 153–174.
Zobacz w Google Scholar

Strauss, A.L., Corbin, J. (1990). Basics of Qualitative Research. London–New Delhi: Sage.
Zobacz w Google Scholar

Stryker, S. (2000). Identity competition: Key to differential social movement participation? W: S. Stryker, T.J. Owens, R. White (red.), Self, Identity, and Social Movements (21–40). Minneapolis: University of Minnesota Press.
Zobacz w Google Scholar

Stryker, S., Burke, P.J. (2000). The past, present, and future of an identity theory. Social Psychology Quarterly, 63(4), 284–297.
Zobacz w Google Scholar

Suchariewa, G.E. (1969). Psychiatria wieku dziecięcego. Klinika Oligofrenii. Warszawa: PZWL.
Zobacz w Google Scholar

Suk-Hyang, L., Hong, J., Yeom, J.-H., Lee, J. (2019). Perceptions and experiences of self-determination of students and youth with intellectual disabilities in Korea. Advances in Neurodevelopmental Disorders, 3, 138–151.
Zobacz w Google Scholar

Swain, J., Sally, F. (2000). Towards an affirmation model of disability. Disability and Society, 15(4), 569–582.
Zobacz w Google Scholar

Szacka, B. (2003). Wprowadzenie do socjologii. Warszawa: Oficyna Naukowa.
Zobacz w Google Scholar

Szlendak, T. (2010). Socjologia rodziny. Ewolucja, historia, zróżnicowanie. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.
Zobacz w Google Scholar

Taylor, J.L., Greenberg, J.S., Seltzer, M.M., Floyd, F.J. (2008). Siblings of adults with mild intellectual deficits or mental illness: Differential life course outcomes. Journal of Family Psychology, 22(6), 905–914.
Zobacz w Google Scholar

Taylor, W.D., Cobigo, V., Ouellette-Kuntz, H. (2019). A family systems perspective on supporting self-determination in young adults with intellectual and developmental disabilities. Journal Applied Research Intellectual Disabilities, 32(5), 1116–1128.
Zobacz w Google Scholar

Thomas, C. (2004). How is disability understood? An examination of sociological approaches. Disability and Society, 19(6), 569–583.
Zobacz w Google Scholar

Tichá, R., Lakin, K.C., Larson, S.A., Stancliffe, R.J., Taub, S., Engler, J., Moseley, C. (2012). Correlates of everyday choice and support-related choice for randomly sampled adults with intellectual and developmental disabilities in 19 states. Intellectual and Developmental Disabilities, 50, 486–504.
Zobacz w Google Scholar

Tonge, B. (2010). Psychopatologia dzieci niepełnosprawnych intelektualnie. W: N. Bouras, G. Holt (red.), Zaburzenia psychiczne i zaburzenia zachowania u osób niepełnosprawnych intelektualnie (100–122). Wrocław: Elsevier Urban & Partner.
Zobacz w Google Scholar

Tøssebro, J., Bonils, I.S., Teittinen, A., Tideman, M., Traustadóttir, R., Vesala, H.T. (2012). Normalization years beyond – Current trends in the Nordic countries. Journal of Policy and Practice in Intellectual Disabilities, 9(2), 134–146.
Zobacz w Google Scholar

Trainor, A.A. (2005). Self-determination perceptions and behaviors of diverse students with LD during the transition planning process. Journal of Learning Disabilities, 38, 233–249.
Zobacz w Google Scholar

Trainor, A.A. (2007). Perceptions of adolescent girls with LD regarding self-determination and postsecondary transition planning. Leaning Disability Quarterly, 30, 31–45.
Zobacz w Google Scholar

Turnbull, A., Turnbull, R. (2001). Self-determination for Individuals with significant cognitive disabilities and their families. Journal of the Association for Persons with Severe Handicaps, 26, 56–62.
Zobacz w Google Scholar

Tyszka, Z. (1990). Stan rodziny współczesnej a wewnątrzrodzinna socjalizacja dzieci. Roczniki Socjologii Rodziny, XII, 7–14.
Zobacz w Google Scholar

Tyszka, Z. (1991). Z metodologii badań socjologicznych nad rodziną. Poznań: MEN.
Zobacz w Google Scholar

van Hooren, R.H., Widdershoven, G.A., Borne, H.W., Curfs, L.M. (2002). Autonomy and intellectual disability: The case of prevention of obesity in Prader-Willi syndrome. Journal of Intellectual Disability Research, 46, 560–568.
Zobacz w Google Scholar

van Hooren, R.H., Widdershoven, G.A., van der Bruggen, H., van den Borne, H.W., Curfs, L.M. (2005). Values in the care for young persons with Prader-Willi syndrome: Creating a meaningful life together. Child: Care, Health & Development, 31(3), 309–319.
Zobacz w Google Scholar

Walmsley, J. (1996). Doing what mum wants me to do: Looking at family relationships from the point of view of people with intellectual disabilities. Journal of Applied Research in Intellectual Disabilities, 9, 324–341.
Zobacz w Google Scholar

Wapiennik, E. (2011). Wierzyć, ale kontrolować? Samodzielność osób z niepełnosprawnością intelektualną, zakres i granice. Referat wygłoszony na XXI Konferencji „…i żyli długo i pogodnie. Pozarodzicielska opieka nad dorosłymi osobami z niepełnosprawnością intelektualną”. Stowarzyszenie Rodziców i Opiekunów Osób z Zespołem Downa „Bardziej Kochani”, Warszawa.
Zobacz w Google Scholar

Ward, L., Heslop, P., Mallett, R., Simons, K. (2003). Transition: The experiences of young people with learning disabilities and their families in England. Tizard Learning Disability Review, 8(4), 19–28.
Zobacz w Google Scholar

Waterman, A. (1982). Indywidualizm i współzależność. Nowiny Psychologiczne, 3, 1–21.
Zobacz w Google Scholar

Wehmeyer, M.L. (2012). Self-determination and a strengths-based approach to intellectual disability. Człowiek – Niepełnosprawność – Społeczeństwo, 2(16), 23–34.
Zobacz w Google Scholar

Wehmeyer, M., Abery, B.H. (2013). Self-determination and choice. Intellectual and Developmental Disabilities, 51(5), 399–411.
Zobacz w Google Scholar

Wehmeyer, M.L., Bolding, N. (2001). Enhanced self-determination of adults with intellectual disability as an outcome of moving to community-based work or living environments. Journal of Intellectual Disability Research, 45, 371–83.
Zobacz w Google Scholar

Wehmeyer, M.L., Garner, N.W. (2003). The impact of personal characteristics of people with intellectual and developmental disability on self-determination and autonomous functioning. Journal of Applied Research in Intellectual Disabilities, 16, 255–265.
Zobacz w Google Scholar

Wehmeyer, M.L., Palmer, S.B. (2003). Adult outcomes for students with cognitive disabilities three-years after high school: The impact of self-determination. Education and Training in Developmental Disabilities, 38, 131–144.
Zobacz w Google Scholar

Wehmeyer, M.L., Schwartz, M. (1998). The relationship between self-determination and quality of life for adults with mental retardation. Education and Training in Mental Retardation and Developmental Disabilities, 33(1), 3–12.
Zobacz w Google Scholar

Wehmeyer, M.L., Kelchner, K., Richards, S. (1996). Essential characteristics of self-determined behaviors of adults with mental retardation and developmental disabilities. American Journal on Mental Retardation, 100, 632–642.
Zobacz w Google Scholar

Wehmeyer, M.L., Sands, D.J., Doll, B., Palmer, S. (1997). The development of self-determination and implication for educational interventions with students with disabilities. International Journal of Disability, Development and Education, 44, 305–328.
Zobacz w Google Scholar

Widmer, E.D., Kempf-Constantin, N., Robert-Tissot, C., Lanzi, F., Carminati, G.G. (2008). How central and connected am I in my family? Family-based social capital of individuals with intellectual disability. Research in Developmental Disabilities, 29(2), 176–187.
Zobacz w Google Scholar

Wilkinson, V.J., Theodore, K., Raczka, R. (2015). ‘As normal as possible’: Sexual identity development in people with intellectual disabilities transitioning to adulthood. Sexuality and Disability, 33(1), 93–105.
Zobacz w Google Scholar

Winik, L., Zetlin, A.G., Kaufman, S.Z. (1985). Adult mildly retarded persons and their parents: The relationship between involvement and adjustment. Applied Research in Mental Retardation, 6, 409–419.
Zobacz w Google Scholar

Witkowska, B. (2005). Osobowościowe uwarunkowania postaw pracowników domów pomocy społecznej wobec osób z zaburzeniami psychicznymi. Lublin: Towarzystwo Naukowe KUL.
Zobacz w Google Scholar

Włodarek, J., Ziółkowski, M. (1990). Metoda biograficzna w socjologii. Warszawa–Poznań: PWN.
Zobacz w Google Scholar

Wyczesany, J. (1998). Oligofrenopedagogika. Kraków: Oficyna Wydawnicza „Impuls”.
Zobacz w Google Scholar

Zaidman-Zait, A., Yechezkiely, M., Regev, D. (2020). The quality of the relationship between typically developing children and their siblings with and without intellectual disability: Insights from children’s drawings. Research in Developmental Disabilities, 96, 103537.
Zobacz w Google Scholar

Zakrzewska-Manterys, E. (2010). Upośledzeni umysłowo. Poza granicami człowieczeństwa. Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego.
Zobacz w Google Scholar

Zakrzewska-Manterys, E., Gustavsson, A. (1997). Upośledzenie w społecznym zwierciadle. Warszawa: Wydawnictwo Akademickie „Żak”.
Zobacz w Google Scholar

Zetlin, A.G., Turner, J.L. (1985). Transition from adolescence to adulthood: Perspectives of mentally retarded individuals and their families. American Journal of Mental Deficiency, 89, 570–579.
Zobacz w Google Scholar

Żółkowska, T. (2004). Wyrównywanie szans społecznych osób z niepełnosprawnością intelektualną. Uwarunkowania i obszary. Szczecin: Oficyna IN PLUS.
Zobacz w Google Scholar

Żuchowska-Skiba, D. (2018). Integracja, emancypacja czy afirmacja? Tożsamości osób z niepełnosprawnościami we współczesnej Polsce. Przegląd Socjologii Jakościowej, 14(3), 12–28.
Zobacz w Google Scholar

Żyta, A. (2004). Rodzeństwo osób z głębszą niepełnosprawnością intelektualną. Kraków: Oficyna Wydawnicza „Impuls”.
Zobacz w Google Scholar

Żyta, A. (2009). Dorosłość osób z niepełnosprawnością intelektualną w województwie warmińsko-mazurskim. Ograniczenia i możliwości w świetle relacji społecznych. Niepełnosprawność. Półrocznik Naukowy, 2, 85–92.
Zobacz w Google Scholar

Żyta, A. (2010). Rodzice a seksualność osób z zespołem Downa. Człowiek – Niepełnosprawność – Społeczeństwo, 1(11), 87–99.
Zobacz w Google Scholar

Żyta, A. (2011a). Życie z zespołem Downa. Narracje biograficzne rodziców rodzeństwa i dorosłych osób z zespołem Downa. Kraków: Oficyna Wydawnicza „Impuls”.
Zobacz w Google Scholar

Żyta, A. (2011b). Rodzice i rodzeństwo pełnosprawne a planowanie przyszłości dorosłych osób z niepełnosprawnością intelektualną. W: B. Cytowska (red.), Dorośli z niepełnosprawnością intelektualną w labiryntach codzienności. Analiza badań – krytyka podejść – propozycje rozwiązań (151–174). Toruń: Wydawnictwo Adam Marszałek.
Zobacz w Google Scholar

Żyta, A. (2013a). Samostanowienie dorosłych osób z niepełnosprawnością intelektualną we współczesnej Polsce – pozory czy rzeczywistość? Człowiek – Niepełnosprawność – Społeczeństwo, 4(22), 117–130.
Zobacz w Google Scholar

Żyta, A. (2013b). Samostanowienie osób z niepełnosprawnością intelektualną – przeszłość, teraźniejszość, przyszłość. Szkice Humanistyczne, 1(31), 67–76.
Zobacz w Google Scholar

okladka

Pobrania

Opublikowane

18 stycznia 2023

Szczegóły dotyczące dostępnego formatu publikacji: e-book

e-book

ISBN-13 (15)

978-83-8331-049-7

Inne prace tego samego autora

  • Grzegorz Całek, Kamila Albin, Edyta Górska, Joanna Sztobryn-Giercuszkiewicz, Anna Gutowska, Joanna Wojtyńska, Monika Dubiel, Zbigniew Głąb, Rafał Maciąg, Justyna Migacz, Katarzyna Binder-Olibrowska, Tomasz Sahaj, Dorota Żuchowska-Skiba, Mariola Racław, Jakub Niedbalski, Aleksandra Różycka, Wirtualizacja życia osób z niepełnosprawnością
  • Jakub Niedbalski, Niepełnosprawność i osoby z niepełnosprawnością. Od pasywności i wykluczenia do aktywności życiowej i integracji społecznej
  • Grzegorz Całek, Jakub Niedbalski, Mariola Racław, Marta Sałkowska, Joanna Sztobryn-Giercuszkiewicz, Dorota Żuchowska-Skiba, Magdalena Kokot-Rybińska, Tomasz Śliwowski, Celina Kamecka-Antczak, Mateusz Szafrański, Klaudia Wos, Angelika Greniuk, Magda Lejzerowicz, Wiktoria Boryca, Katarzyna Podstawka, Paulina Salska, Aleksandra Sanecka, Paulina Surgiel, Anna Westfal-Kuczyńska, Monika Wróblewska, Joanna Wojtyńska, Iwona Parzyńska, Beata Cichy, Paulina Gajoch, Niepełnosprawność i edukacja
  • Grzegorz Całek, Jakub Niedbalski, Mariola Racław, Dorota Żuchowska-Skiba, Dorota Pufund, Magdalena Kokot, Magda Lejzerowicz, Katarzyna Podstawka, Joanna Stawowy, Milena Trojanowska, Karolina Goede, Kamila Albin, Anna Dobrychłop, Agnieszka Kamyk-Wawryszuk, Adrianna Krzywik, Iwona Nowakowska, Angelika Greniuk, Wojciech Figiel, Zbigniew Głąb, Magdalena Kocejko, Zrozumieć niepełnosprawność
  • Grażyna Mikołajczyk-Lerman, Joanna Sztobryn-Giercuszkiewicz, Ireneusz Białek, Zbigniew Głąb, Milena Trojanowska, Katarzyna Skalska, Anisa Wykin, Anna Laska-Leśniewicz, Grzegorz Zwoliński, Dorota Kamińska, Jakub Niedbalski, Anna Gutowska, Życie z niepełnosprawnością w świecie VUCA