Obraz dyskursu narodowo-kulturowego luteranów w II Rzeczypospolitej na podstawie prasy Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego

Magdalena Sara Guschlbauer

doi:10.18778/8445-077-2

Keywords: Lutherans, Evangelical discourse, national discourse

Published: 28 August 2026

Categories: History, Open Access

Downloads

E-book (Polish)

This study is based on an extensive survey of German- and Polish-language periodicals published in Warsaw, Cieszyn Silesia, and Łódź between 1918 and 1939. These sources reveal divergent perceptions of Lutheran culture among different factions within the Evangelical Church of the Augsburg Confession, particularly between those who advocated the Polonization of the Church’s religious culture and those who sought to preserve its traditionally German character.
The rationale for Polonization was rooted, among other factors, in the tradition of subordinating the Church to secular authority and in the desire to foster peaceful coexistence with Polish society. Advocates of Polonization interpreted the restoration of Polish statehood as an expression of divine providence and drew parallels between Polish national identity and the biblical figure of David. They frequently invoked the history of the sixteenth century and emphasized the importance of drawing upon Poland’s pluralistic religious and cultural traditions in the process of national renewal.
For proponents of Germanization, however, the preservation of ancestral traditions, embodied in a particular language and liturgical rite, was of paramount importance. The preservation of this heritage in an unaltered form, pride in cultural achievements, and, ultimately, an aspiration toward a form of Lutheran universalism associated with the German language constituted key motivations for efforts to strengthen the German element within the Church. For German-speaking Protestants, Martin Luther was regarded not only as a theological reformer but also as a national hero. For advocates of Polish identity, by contrast, he represented a dissident figure who had the courage to forge new cultural paths.
New cultural patterns positioned between the Polish-Catholic and German-Protestant cultural spheres were promoted by a group of Polish Lutheran pastors, many of German ancestry, who nevertheless maintained that a genuinely Christian attitude required Protestants to engage with and, where appropriate, assimilate the culture and language of their surrounding society. In their view, such cultural integration was necessary for Protestants to realize their full potential for Christian service and the exercise of love of neighbour.

„Der Friedensbote”

„Die Evangelische Diaspora insbesondere des Auslandsdeutschtums. Monatshefte des Gustav Adolf-Vereins”

„Evangelisches Wochenblatt”

„Evangelisch-Lutherischer Weichselbote”

„Ewangelik”

„Ewangelik”/„Ewangelicki Poseł Cieszyński”

„Ewangelik Górnośląski”

„Gazeta Mazurska”

„Głos Ewangelicki”

„Głosy Kościelne”

„Godzina”

„Luthererbe in Polen”

„Neue Evangelische Kirchen-Zeitung”

„Nowy Czas”

„Poseł Ewangelicki”

„Przegląd Ewangelicki”

„Słowo Żywota”

„Unsere Kirche”

„Weg und Ziel”

„Wolhynischer Bote”, od 1928 r. „Wolhynischer Volkskalender”

„Zwiastun Ewangeliczny”/„Zwiastun Ewangelicki”

Archiwum Akt Nowych w Warszawie. Ministerstwo Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego

Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie. Konsystorz protokoły, korespondencja

Archiwum Państwowe w Łodzi. Parafia ewangelicko-augsburska św. Mateusza w Łodzi

Archiwum Państwowe w Łodzi. Parafia ewangelicko-augsburska św. Trójcy w Łodzi

Archiwum Państwowe w Łodzi. Senior Łódzkiej Diecezji Ewangelicko-Augsburskiej

Archiwum Państwowe w Warszawie. Kościoły ewangelickie: Ewangelicko-Augsburski, Kalwiński, Wojskowy oraz ewangelicy w Warszawie

Politisches Archiv des Auswertigen Amtes w Berlinie. Jednostki: RZ208, RZ 509

Adamowicz Danuta, Dodatki: próba systematyzacji, https://kpbc.umk.pl/Content/73772/Dodatki-proba_systematyzacji-Danuta_Adamowicz.pdf [dostęp: 5.11.2023].

Alabrudzińska Elżbieta, Juliusz Bursche (1862–1942) – zwierzchnik Kościoła ewangelicko-augsburskiego w Polsce. Biografia, Toruń 2010.

Alabrudzińska Elżbieta, Kościoły ewangelickie na kresach wschodnich II Rzeczypospolitej, Toruń 1999.

Alabrudzińska Elżbieta, Loyalitätsprobleme von Protestanten in den Ostgebieten Polens, [w:] Alfred Eisfeld, Konrad Maier (red.), Loyalität, Legitimität, Legalität, Wiesbaden 2014.

Alabrudzińska Elżbieta, Protestantyzm w Polsce w latach 1918–1939, Toruń 2009.

Alter Peter, Nationalismus, Berlin 1985.

Althaus Paul, Communio sanctorum. Die Gemeinde im lutherischen Kirchengedanken, München 1929.

Althaus Paul, Luther und das Deutschtum. Reformationsschriften der Allgemeinen Evangelisch-Lutherischen Konferenz, t. 11, Leipzig 1917.

Anderson Benedict, Imagined Communities. Reflection on the Origin and Spread of Nationalism, London–New York 1991.

Anderson Benedict, Wspólnoty wyobrażone. Rozważania o źródłach i rozprzestrzenianiu się nacjonalizmu, tłum. Stefan Amsterdamski, Kraków 1997.

Anzenbacher Arno, Christliche Sozialethik, Einführung und Prinzipien, Paderborn 1998.

Assmann Aleida, Między historią a pamięcią. Antologia, Warszawa 2021.

Badura Jan, Elementy narodowe w kazaniach ks. seniora Karola Kulisza (praca magisterska obroniona na Chrześcijańskiej Akademii Teologicznej, promotor Woldemar Gastpary), Warszawa 1976.

Badura Jan, Ukochał Polskę i Ewangelię. W 80. rocznicę męczeńskiej śmierci ks. seniora Karola Kulisza, Bielsko-Biała 2020.

Badura Paweł, Polskie postylle ewangelickie wydane w latach 1920–1981 (praca magisterska obroniona na Chrześcijańskiej Akademii Teologicznej, promotor Jerzy Gryniakow), Warszawa 1984.

Badziak Kazimierz, Chylak Karol, Łapa Małgorzata, Łódź wielowyznaniowa. Dzieje wspólnot religijnych do 1914 r., Łódź 2014.

Baranowski Bohdan, Kontrreformacja w Polsce: XVI–XVIII wiek, Warszawa 1950.

Barański Łukasz, Budziciele polskości na ziemi cieszyńskiej w XIX wieku, [w:] Magdalena Legendź, Joanna Śliwka (red.), Ewangelicy w obliczu niepodległości, Bielsko-Biała 2021.

Bartel Oskar, Protestantyzm w Polsce, Warszawa 1963.

Barth Karl, Kirchliche Dogmatik, t. 3: Die Lehre von der Schöpfung, Zürich 1947.

Barth Karl, List do Rzymian (Wersja druga), tłum. Ryszard Borski, Poznań 2023.

Bauer Otto, Zagadnienie narodowości, Warszawa 1908.

Bernacki Włodzimierz, Reformacja – u źródeł nacjonalizmu, [w:] Bogumił Grott (red.), Religia i polityka, Kraków 2000.

Berry John, Psychology of Acculturation, [w:] Nancy Rule Goldberger, Joseph B. Veroff (red.), The Culture and Psychology Reader, New York 1995.

Bertman Wiesława, „Ewangelik górnośląski” (1932–1939) – „Będziemy w służbie wiernie trwali”, „Śląskie Studia Historyczno-Teologiczne” 2023, t. 56, nr 1.

Beyer Hermann Wolfgang, Die Geschichte des Gustav Adolf-Vereins in ihren kirchen- und geistesgeschichtlichen Zusammenhängen. Zum hundertjährigen Bestehen des Evangelischen Vereins der Gustav Adolf-Stiftung im Auftrage des Zentralvorstandes, Göttingen 1932.

Birecki Piotr, Architektura ewangelicka na ziemiach polskich, [w:] Jarosław Kłaczkow (red.), Kościoły luterańskie na ziemiach polskich (XVI–XX w.), t. 2, Toruń 2012.

Błaszczyk Grzegorz, Dorpatczycy. Polscy studenci na Uniwersytecie Dorpackim w latach 1802–1918 i ich dalsze losy. Słownik biograficzny, t. I, Poznań 2021.

Bober Sabina, Żurek Sławomir Jacek (red.), O niepodległości ekumenicznie. Wyznawcy różnych kościołów dla Rzeczypospolitej (1918–1939), Lublin 2018.

Bogołębska Barbara, Między literaturą i publicystyką, Łódź 2006.

Bogołębska Barbara, Worsowicz Monika, Retoryka i jej zastosowania. Podręcznik dla studentów dziennikarstwa i innych kierunków humanistycznych, Łódź 2016.

Bömelburg Hans-Jürgen, ‚Church-building‘ im östlichen Europa. Ein komplementärer Ansatz zur Beschreibung von Vergemeinschaftung im östlichen Europa. Die Volkskirchen in Polen und den baltischen Ländern, [w:] Markus Krzoska (red.), Zwischen Glaube und Nation. Beiträge zur Religionsgeschichte Ostmitteleuropas im langen 19. Jahrhundert, München 2011.

Bömelburg Hans-Jürgen, Konfession und Migration zwischen Brandenburg-Preußen und Polen-Litauen 1640–1772. Eine Neubwertung, [w:] Joachim Bahlcke (red.), Glaubensflüchtlinge, Berlin 2008.

Bömelburg Hans-Jürgen, Lodz, Geschichte einer multikulturellen Industriestadt im 20. Jahrhundert, Paderborn 2022.

Borchmeyer Dieter, Was ist Deutsch: Die Suche einer Nation nach sich selbst, Berlin 2017.

Borgards Roland (red.), Texte zur Kulturtheorie und Kulturwissenschaft, Leipzig 2019.

Borries Achim von, Protestantische Kirche zwischen Kaiserreich und Drittem Reich, „Vorgänge” 1975, t. 4, nr 16.

Brauneder Wilhelm, Deutsch-Österreich 1918. Die Republik entsteht, Wien–München 2000.

Brunotte Ernst, Lexikon der Geographie, Heidelberg 2005.

Brzoza Czesław, Polska w czasach niepodległości i drugiej wojny światowej 1918–1945, Kraków 2001.

Bucholc Marta, Postkolonialna krytyka koncepcji typów idealnych Maksa Webera, „Kultura i Społeczeństwo” 2019, t. 63, nr 1.

Budyta-Budzyńska Małgorzata, Socjologia narodu i konfliktów etnicznych, Warszawa 2010.

Budziarek Marek, Świątynie Łodzi, Łódź 2005.

Buława Edward, Uwikłania światopopglądu Pawła Stalmacha, „Pamiętnik Cieszyński” 1991, t. 3.

Buzek Andrzej, Historia Kościoła, Warszawa 1957.

Calhoun Craig, Nacjonalizm, tłum. Bohdan Piasecki, Warszawa 2007.

Chlebowczyk Józef, Wybory i świadomość społeczna na Śląsku Cieszyńskim w drugiej połowie XIX wieku. Przyczynek do badań nad kształtowaniem się świadomości i aktywności społecznej w okresie kapitalizmu, Katowice 1966.

Cygański Mirosław, Mniejszość niemiecka w Polsce 1918–1939, Łódź 1962.

Cygański Mirosław, Zawsze przeciwko Polsce. Kariera polityczna Otto Ulitza, Warszawa 1966.

Czembor Henryk, Problematyka wyznaniowa i narodowościowa w Ewangelickim Kościele Unijnym na Polskim Górnym Śląsku, Warszawa 1975.

Czyż Renata, Ewangelickie publikacje na Śląsku Cieszyńskim – budowanie polskiej tożsamości narodowej, [w:] Magdalena Legendź, Joanna Śliwka (red.), Ewangelicy w obliczu niepodległości, Bielsko-Biała 2021.

Czyżewski Marek, Kowalski Sergiusz, Piotrowski Andrzej (red.), Rytualny chaos. Studium dyskursu publicznego, Kraków 1997.

Danz Christian, Einführung in die evangelische Dogmatik, Darmstadt 2010.

Dąbrowski Roman, Położenie ekonomiczne mniejszości niemieckiej w Polsce w okresie międzywojennego dwudziestolecia (1918–1939), Szczecin 1977.

Dekert Tomasz, Teologia Świątyni Salomona, https://www.liturgia.pl/ [dostęp: 23.07.2024].

Dietrich Erich, Das kirchliche Leben in der St. Johannisgemeinde zu Lodz, [w:] Erich Dietrich, Otto Heike (red.), 100 Jahre evangelische St. Johanniskirche in Lodz, Mönchengladbach 1984.

Dobosz Krzysztof, Aspekt religijny wojny polsko-szwedzkiej w latach 1655–1660, „Релігійні аспекти історичного розвитку” 2017, t. 9, nr 2.

Dobrowolski Piotr, Pismo ślązakowskie – tygodnik „Ślązak” (1909–1923), „Zaranie Śląskie” 1970, z. 2.

Duchrow Ulrich, Huber Wolfgang (red.), Die Ambivalenz der Zweireichenlehre in lutherischen Kirchen des 20. Jahrhunderts, „Texte zur Kirchen- und Theologigeschichte” 1976, t. 22.

Duszak Anna, Fairclough Norman, Wstęp. Krytyczna analiza dyskursu – nowy obszar badawczy dla lingwistyki i nauk społecznych, [w:] Anna Duszak, Norman Fairclough (red.), Krytyczna analiza dyskursu: interdyscyplinarne podejście do komunikacji społecznej, Kraków 2008.

Elias Norbert, Rozważania o Niemcach. Zmaganie o władzę a habitus narodowy i jego przemiany w XIX i XX wieku, tłum. Roman Dziergwa, Jerzy Kałążny, Izabela Seller, Poznań 1996.

Eser Ingo, „Loyalität” als Mittel der Integration oder Restriktion. Polen und seine deutsche Minderheit 1918–1939, [w:] Peter Haslinger, Joachim von Puttkamer (red.), Staat, Loyalität und Minderheiten in Ostmittel- und Südeuropa 1918–1941, München 2007.

Eser Ingo, Niemcy na Górnym Śląsku, [w:] Ingo Eser, Jerzy Kochanowski (red.), Niemcy w Polsce 1945–1950, t. 2, Warszawa 2000.

Eser Ingo, ‚Volk, Staat, Gott!‘: Die deutsche Minderheit in Polen und ihr Schulwesen 1918–1939, Wiesbaden 2010.

Ficara Elena (red.), Texte zur Hermeneutik. Von Platon bis heute, Stuttgart 2015.

Fijałkowski Paweł, Ewangelicy na południowo-zachodnim Mazowszu w XVIII–XIX w., „Przegląd Historyczny” 1991, t. 82, nr 1.

Foucault Michel, Archeologia wiedzy, tłum. Andrzej Siemek, Warszawa 1977.

Foucault Michel, Porządek dyskursu, tłum. Michał Kozłowski, Gdańsk 2022.

Fras Janina, O typologii wypowiedzi medialnych i dziennikarskich, Wrocław 2013.

Frey Christofer, Etyka protestantyzmu od reformacji do czasów współczesnych, tłum. Stanisław Cinal, Kraków 1991.

Friedrich Martin, Kirche im gesellschaftlichen Umbruch: Das 19. Jahrhundert, Stuttgart 2006.

Friz Immanuel, Ein‘ gute Wehr und Waffen. Lutherworte zum Lutherlied, Stuttgart 1917.

Gardawski Juliusz, Biskup Bursche a niepodległość Polski, [w:] Sabina Bober, Sławomir Jacek Żurek (red.), O niepodległości ekumenicznie. Wyznawcy różnych kościołów dla Rzeczypospolitej (1918–1939), Lublin 2018.

Gastpary Woldemar, Biskup Bursche i sprawa polska, Warszawa 1972.

Gastpary Woldemar, Historia protestantyzmu w Polsce od połowy XVIII w. do I wojny światowej, Warszawa 1977.

Gastpary Woldemar, Polskie czasopisma ewangelickie aż do drugiej wojny światowej, „Rocznik Teologiczny” 1975, t. 17.

Gastpary Woldemar, Protestantyzm w Polsce w dobie dwóch wojen światowych 1914–1939, Warszawa 1978.

Geisler Georg, Neumann Theodor, Aus der Jugendarbeit, [w:] Erich Dietrich, Otto Heike (red.), 100 Jahre evangelische St. Johanniskirche in Lodz, Mönchengladbach 1984.

Gellner Ernest, Narody i nacjonalizm, tłum. Teresa Hołówka, Warszawa 1991.

Gładkowski Krzysztof, Kanzel/ambona, Protestancka wspólnota lokalna na Górnym Śląsku, Olsztyn 2008.

Gnatowski Michał, Ewangelicy na północno-wschodnim Mazowszu w XIX i XX w., Łomża 2006.

Goban-Klas Tomasz, Media i komunikowanie masowe. Teorie i analizy prasy, radia, telewizji i Internetu, Warszawa 2004.

Gogarten Friedrich, Religion und Volkstum, Jena 1915.

Gołębiewska Maria, Koncepcje metafory i metaforyzacji a pojęcie – komentarz do stanu badań, „Idea. Studia nad strukturą i rozwojem pojęć filozoficznych” 2017, t. 24, nr 2.

Gotto Klaus, Repgen Konrad (red.), Die Katholiken und das Dritten Reich, Mainz 1990.

Graf Friedrich Wilhelm, Kulturprotestantismus. Zur Begriffsgeschichte einer theologipolitischen Chiffre, „Archiv für Begriffsgeschichte” 1984, t. 28.

Grampp Sven, Medienanalyse. Eine medienwissenschaftliche Einführung, München 2021.

Greinacher Norbert, Teologia praktyczna jako krytyczna teoria praktyki Kościoła w społeczeństwie, tłum. Joanna Kruczyńska, „Collectanea Theologica” 1991, t. 61.

Grentrup Theodor, Volk und Volkstum im Lichte der Religion. Eine grundsätzliche Studie zur Gegenwartslage, Freiburg im Breisgau 1937.

Grochowina Sylwia, Kościoły ewangelickie na okupowanych ziemiach polskich w latach 1939–1945, [w:] Jarosław Kłaczkow (red.), Kościoły luterańskie na ziemiach polskich (XVI–XX w.), t. 3, Toruń 2012.

Grott Olgierd, Faszyści i narodowi socjaliści w Polsce, Kraków 2007.

Grudniewski Jakub, Śląsk Pruski, [w:] Ryszard Kaczmarek, Anna Kubica, Michał Garbacz, Julia Rott-Urbańska (red.), Encyklopedia Województwa Śląskiego, t. 4, Katowice 2017.

Grzegorczyk Arkadiusz (red.), Ilustrowana Encyklopedia Historii, t. 8: Od wojny do niepodległości. Miasto w latach 1914–1918, Łódź 2014.

Haack Friedrich-Wilhelm, Neopoganizm w Niemczech, tłum. Żaneta Bugajska-Moskal, Kraków 1999.

Hahn-Bruckart Thomas, Dissenter und Nonkonformisten – Phänomene religiöser ‚Abweichung‘ zwischen den britischen Inseln und dem europäischen Kontinent, https://d-nb.info/1125541288/34 [dostęp: 26.06.2024].

Härle Wilfried, Eilert Herms, Rechtfertigung. Das Wirklichkeitsverständnis des christlichen Glaubens, Göttingen 1980.

Harnack Adolf von, Dogmengeschichte, Tübingen 1922 (Inktank publishing 2018).

Hauser Przemysław, Mniejszość niemiecka na Pomorzu w okresie międzywojennym, Poznań 1998.

Heike Otto, Die deutsche Minderheit in Polen bis 1939, Leverkusen 1985.

Hinrichs Carl, Preußentum und Pietismus. Der Pietismus in Brandenburg-Preußen als religiös-soziale Reformbewegung, Göttingen 1971.

Hintz Marcin, Etyka ewangelicka i jej wymiar eklezjalny. Studium historyczno-systemowe, Warszawa 2007.

Hintz Marcin, Płuciennik Jarosław, Język i działanie w tradycji protestanckiej, „Zagadnienia Rodzajów Literackich” 2019, t. 62, nr 1.

Hobsbawm Erick John, Nations and Nationalism since 1780. Programme, Myth, Reality, Cambridge 1990.

Hołówka Jacek, Ankieta Przeglądu Filozoficznego, „Przegląd Filozoficzny – Nowa Seria” 1993, t. 4, nr 96.

Iluk Jan, Mariańska Danuta, Protestantyzm i protestanci na Pomorzu, Koszalin 1997.

Jacke Jochen, Kirche zwischen Monarchie und Republik. Der prußische Protestantismus nach dem Zusammenbruch von 1918, Hamburg 1976.

Jan Paweł II, Encyklika Fides et ratio. O relacjach między wiarą a rozumem, Poznań 1998.

Jasiński Grzegorz, Kościół ewangelicki na Mazurach w XIX wieku (1817–1914), Olsztyn 2003.

Jaskóła Piotr, Historyczny rozwój obrazu Marcina Lutra, „Studia Nauk Teologicznych” 2018, t. 13.

Jastrzębski Włodzimierz, Mniejszość niemiecka w Polsce we wrześniu 1939 roku, Toruń 2010.

Jemielity Witold, Ewangelicy augsburscy w Łomży i okolicy, „Studia Teologiczne” 2004, t. XX.

Jerzy (Pańkowski) bp, „Współczesna” antropologia chrześcijańska, „Politeja” 2012, t. 1, nr 19.

Jędrzejek Michał, Weber nie miał racji. Wywiad z Hansem Joasem, „Znak” 2017, nr 749.

Joestel Volkmar, Strehele Jutta, Luthers Bild und Lutherbilder. Ein Rundgang durch die Wirkungsgeschichte, Wittenberg 2003.

Jung Carl Gustav, Von Religion und Christentum. Einsichten und Weisheiten, red. Franz Alt, Freiburg 1989.

Kacprzak Paweł, Niemiecka mniejszość narodowa w Polsce w latach 1919–1939, „Prace Instytutu Prawa i Administracji PWSZ w Sulechowie” 2007, nr 3.

Kafel Mieczysław, Prasoznawstwo, Warszawa 1966.

Kamieński Andrzej, Polska a Brandenburgia-Prusy w drugiej połowie XVII wieku. Dzieje polityczne, Poznań 2002.

Kamiński Marek K., Zacharias Michał Jerzy, Polityka zagraniczna II Rzeczypospolitej 1918–1939, Warszawa 1987.

Kammer Stephan, Lüdeke Roger (red.), Texte zur Theorie des Textes, Stuttgart 2005.

Kantzenbach Friedrich Wilhelm, Lutherforschung als kontroverstheologisches Problem, [w:] Wandlungen des Lutherbildes, Würzburg 1966.

Karski Karol, Protestanci i ekumenizm. Wkład spadkobierców Reformacji w dzieło jedności, Warszawa 2001.

Karski Karol, Teologia protestancka XX wieku, Warszawa 1971.

Kasprzak Dariusz, Konwersja na chrześcijaństwo plemion germańskich, „Rocznik Historii Kościoła” 2010, t. 2, nr 57.

Kaufmann Thomas, Aneignung Luthers und der Reformation, Tübingen 2022.

Kaufmann Thomas, Geschichte der Reformation in Deutschland, Berlin 2016.

Kaya Teresa A.K., Diakonie auf amerikanisch. Geschichte und Profil des lutherischen „social ministry” in den USA, Leipzig 2018.

Keller Reiner, Wissenssoziologische Diskursanalyse. Grundlagen eines Forschungsprogramms, Wiesbaden 2011.

Kiec Olgierd, Die evangelischen Kirchen in der Wojewodschaft Posen (Poznań) 1918–1939, Wiesbaden 1998.

Kiec Olgierd, Historia protestantyzmu w Poznaniu od XVI do XXI wieku, Poznań 2015.

Kiec Olgierd, Kościoły ewangelickie w Wielkopolsce wobec kwestii narodowościowej w latach 1918–1939, „Rozprawy Wydziału Nauk Społecznych PAN” 1995, t. 1.

Kleindienst Alfred, Der Gedanke der Teilung nach nationalen Gesichtspunkten in der Evangelisch-Augsburgischen Kirche in Polen zwischen den beiden Weltkriegen, „Zeitschrift für Ostforschung” 1964, t. 13, nr 1–2.

Kleindienst Alfred, Oskar Wagner, Der Protestantismus in der Republik Polen 1918/19 bis 1939 im Spannungsfeld von Nationalitätenpolitik und Staatskirchenrecht, kirchlicher und nationaler Gegensätze, Marburg 1985.

Klepka Rafał, Bańka informacyjna i zjawisko echo chamber, [w:] Olga Wasiuta, Sergiusz Wasiuta (red.), Encyklopedia Bezpieczeństwa, t. 1, Kraków 2021.

Kłaczkow Jarosław, Biskup Juliusz Bursche – życie, działalność i tragiczna śmierć polskiego patrioty, [w:] Jarosław Kłaczkow (red.), Społeczność ewangelicka Radomia podczas okupacji hitlerowskiej, Radom 2009.

Kłaczkow Jarosław, Czasopiśmiennictwo protestanckie w Polsce w latach 1918–1939, Toruń 2003.

Kłaczkow Jarosław, Ewangelicy na ziemiach polskich u schyłku belle epoque i w II Rzeczypospolitej, [w:] Sabina Bober, Sławomir Jacek Żurek (red.), O niepodległości ekumenicznie. Wyznawcy różnych kościołów dla Rzeczypospolitej (1918–1939), Lublin 2018.

Kłaczkow Jarosław, Kościół Ewangelicko-Augsburski w Polsce w latach 1918–1939, Toruń 2017.

Kłaczkow Jarosław, Lutheran and Calvinist Press in Polish Land 1822–1939, Toruń 2015.

Kłaczkow Jarosław, Protestanckie wydawnictwa prasowe na ziemiach polskich w XIX i pierwszej połowie XX w., Toruń 2008.

Kłaczkow Jarosław, Udział młodzieży luterańskiej w życiu akademickim II Rzeczypospolitej, „Historia i Polityka” 2005, t. 38, nr 1.

Kłaczkow Jarosław (red.), Kościoły luterańskie na ziemiach polskich (XVI–XX w.), t. 1–3, Toruń 2012.

Kłodawski Krzysztof, Ewangelicy na terenie województwa/guberni płockiej w latach 1815–1914, Płock 2021.

Kłoskowska Antonina, Kultury narodowe u korzeni, Warszawa 2012.

Kneifel Eduard, Bischof Dr. Julius Bursche. Sein Leben und seine Tätigkeit, Vierkirchen 1980.

Kneifel Eduard, Das Werden und Wirken der Evangelischen Kirche in Polen, Vierkirchen 1988.

Kneifel Eduard, Die Pastoren der Evangelisch-Augsburgischen Kirche in Polen. Ein biographisches Pfarrbuch mit einem Anhang, Eging 1967.

Kneifel Eduard, Geschichte der Evangelisch-Augsburgischen Kirche in Polen, Niedermarschacht über Winsen/Luhe 1962.

Knoblauch Hubert, Religionssoziologie, Berlin–New York 1999.

Kochanowski Jerzy, Losy Niemców w Polsce Centralnej w latach 1945–1950 na przykładzie województw łódzkiego, warszawskiego, krakowskiego (powiat Biała), [w:] Ingo Eser, Jerzy Kochanowski (red.), Niemcy w Polsce 1945–1950, t. 2, Warszawa 2000.

Konarski Wawrzyniec, Krótkie wprowadzenie do terminologii etnokulturowej, społeczeństwa i kultury Europy, [w:] Konrad Jajecznik (red.), Społeczeństwa i kultury Europy, Warszawa 2010.

Koneczny Feliks, Protestantyzm w życiu zbiorowym, Lublin 1995.

Kopczyńska-Jaworska Bronisława, Tożsamość narodowa wiernych, [w:] Bronisława Kopczyńska-Jaworska, Krzysztof Woźniak, Łódzcy luteranie, Społeczność i jej organizacja, Łódź 2002.

Kopczyńska-Jaworska Bronisława, Woźniak Krzysztof, Łódzcy luteranie. Społeczność i jej organizacja, Łódź 2002.

Kopińska Violetta, Koncepcja czteropoziomowego kontekstu Ruth Wodak jako wyraz interdyscyplinarności w analizie dyskursu, „Kultura – Społeczeństwo – Edukacja” 2017, t. 12, nr 2.

Körfer Tobias, Glaube, Gehorsam und Wirklichkeit – Die Lage deutscher Kirchengemeinden in Ost-Oberschlesien nach 1919, [w:] Rainer Bendel (red.), Die mittel-osteuropäischen Nationalstaaten nach 1918: Transformationen nach dem Zusammenbruch der Kaiserreiche, Berlin–Münster 2019.

Kosman Marceli, Protestanci w Polsce (do połowy XX wieku), Kraków 1980.

Kosman Marceli, Reformacja i kontrreformacja w Wielkim Księstwie Litewskim w świetle propagandy wyznaniowej, Wrocław 1973.

Kosman Marceli, Zarys dziejów rodzimego i obcego nurtu w polskim protestantyzmie (do roku 1939), „Studia Historica Slavo-Germanica” 1977, t. 6.

Kossert Andreas, „Nieprzejednane sprzeczności?” Napięcia narodowe w protestantyzmie łódzkim w latach 1918–1939, [w:] Bogusław Milerski, Krzysztof Woźniak (red.), Przeszłość przyszłości. Z dziejów luteranizmu w Łodzi i regionie, Łódź 1998.

Kossert Andreas, Preußen, Deutsche oder Polen? Die Masuren im Spannungsfeld des ethnischen Nationalismus 1870–1956, Wiesbaden 2001.

Kotula Karol, Od marzeń do ich spełnienia. Wspomnienia z lat 1884–1951, Bielsko-Biała 1998.

Kowalak Tadeusz, Prasa niemiecka w Polsce 1918–1939, Warszawa 1971.

Kozyr-Kowalski Stanisław, Weberowska socjologia religii a teoria społeczeństwa jako całości, [w:] Max Weber, Szkice z socjologii religii, Warszawa 1984.

Krajewska Hanna, Protestanci w Łodzi 1815–1914. Między edukacją a ewangelizacją, Warszawa 2014.

Krebs Bernd, Der deutsche Protestantismus und die Evangelisch-Augsburgische Kirche in Polen 1919–1939, „Begegnungen” 1990, t. 7.

Krebs Bernd, Państwo. Naród. Kościół. Biskup Juliusz Bursche a spory o protestantyzm narodowy 1917–1939, Bielsko-Biała 1998.

Krekeler Norbert, Revisionsanspruch und geheime Ostpolitik der Weimarer Republik. Die Subventionierung der deutschen Minderheit in Polen 1919–1933, Oldenburg 1973.

Kriegseisen Wojciech, Ewangelicy polscy i litewscy w epoce saskiej (1696–1763): sytuacja prawna, organizacja i stosunki międzywyznaniowe, Warszawa 1996.

Kriegseisen Wojciech, Stosunki wyznaniowe w relacjach państwo-kościół między reformacją a oświeceniem, Warszawa 2010.

Krusche Waldemar, Der Christ und das Volkstum. Ein Beitrag zur Klärung der völkischen Frage in unserer Kirche, Poznań 1936.

Kubok Beata, Kościół ewangelicki augsburskiego wyznania na Śląsku Cieszyńskim na przełomie XIX i XX wieku a poszukiwanie tożsamości narodowej, „Sprawy Narodowościowe. Seria nowa” 2019, t. 51.

Kuchn Rejnold, Ruch gromadkarski na Mazurach – książki i czasopisma w języku polskim, [w:] Magdalena Legendź, Joanna Śliwka (red.), Ewangelicy w obliczu niepodległości, Bielsko-Biała 2021.

Kucner Monika, I wojna światowa w świetle badań literaturoznawczych: kazania pastora Paula Althausa z lat 1915–1917, [w:] Krystyna Radziszewska (red.), Łódź i region łódzki w czasie I wojny światowej. Między wielką historią a codziennością, Łódź 2011.

Kucner Monika, Literatura „ziemi obiecanej”. Twórczość niemieckojęzycznych łodzian w XIX i na początku XX wieku, Łódź 2014.

Kuhlemann Frank-Michael, Konfessionalisierung der Nation? Deutschland im 19. und frühen 20. Jahrhundert, [w:] Heinz-Gerhard Haupt, Dieter Langewiesche (red.), Nation und Religion in Europa: Mehrkonfessionelle Gesellschaften im 19. und 20. Jahrhundert, Frankfurt–New York 2004.

Kulesza Władysław T., Koncepcje ideowo-polityczne obozu rządzącego w Polsce w latach 1926–1935, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk–Łódź 1985.

Kupisch Karl, Bürgerliche Frömmigkeit im Wilhelminischen Zeitalter, „Zeitschrift für Religions- und Geistesgeschichte” 1962, t. 14, nr 2.

Lakeberg Beata Dorota, Die deutsche Minderheitenpresse in Polen 1918–1939 und ihr Polen- und Judenbild, Oldenburg 2007.

Landeskirchenamt der Evangelischen Kirche von Westfalen (red.), Gemeinden anderer Sprache und Herkunft. Eine Orientierungshilfe für die evangelischen Gemeinden und Werke im Rheinland und in Westfalen, Bielefeld 2015.

Legendź Magdalena, Śliwka Joanna (red.), Ewangelicy w obliczu niepodległości, Bielsko-Biała 2021.

Lehmann Hartmut, Die Säkularisierung der Religion und die Sakralisierung der Nation im 20. Jahrhundert: Varianten einer komplementären Relation, [w:] Hans-Christian Maner, Martin Schulze Wessel (red.), Religion im Nationalstaat zwischen den Weltkriegen 1918–1939, Stuttgart 2002.

Lesiakowska Renata, Polonizowanie się Niemców w Królestwie Polskim drugiej połowy XIX wieku na podstawie publicystyki prasowej, Lublin 2024.

Lewalski Krzysztof, Stegner Tadeusz, Kościoły, wyznania, wspólnoty i związki religijne w Królestwie Polskim (1815–1914), Gdańsk 2002.

Lipiński Filip, German Nationalism and its Influence on the Evangelical Church of the Augsburg Confession in Poland 1917–1939, „Studia Religiologica” 2021, t. 54, nr 1.

Lippmann Walter, Public Opinion, New York 1922.

Loewnich Walther von, Wandlungen des evangelischen Lutherbildes im 19. und 20. Jahrhunderts, [w:] Wandlungen des Lutherbildes, Würzburg 1966.

Lortz Jesoph, Die Reformation in Deutschland, Freiburg im Breisgau 1982.

Luhman Niklas, Die Realität der Massenmedien, Wiesbaden 2017.

Łach Józef Błażej, Wstęp do Księgi Królów, [w:] Pismo Święte Starego Testamentu, Poznań 2007.

Łoza Stanisław (red.), Czy wiesz kto to jest?, Warszawa 1938.

Łupienko Aleksander (red.), Juliusz Bursche – myśl, działalność i dziedzictwo, Warszawa 2023.

Maas Claudia, ABC des Journalismus. Ein Handbuch, Köln 2010.

Maciuszko Janusz, Socjohistoryczne przesłanki rozwoju piśmiennictwa ewangelickiego w Polsce XVI–XVIII w., [w:] Jarosław Kłaczkow (red.), Kościoły luterańskie na ziemiach polskich (XVI–XX w.), t. 1, Toruń 2012.

MacQueen Bruce Duncan, Identity, Autobiography, and the Microgenesis of the Self, [w:] Maria Pachalska, Michel Weber (red.), Neuropsychology and Philosophy of Mind in Process, Berlin 2007.

Madajczyk Cz., Dokumenty w sprawie polityki narodowościowej władz polskich po przewrocie majowym, „Dzieje Najnowsze” 1972, nr 3.

Maigret Eric, Socjologia komunikacji i mediów, tłum. Iwona Piechnik, Warszawa 2012.

Maleszka Mateusz, O „aryjskie chrześcijaństwo” – próba syntezy chrześcijaństwa i rasistowskiego nacjonalizmu w polemikach dziewiętnasto- i dwudziestowiecznych autorów niemieckich, „Textus et Studia” 2015, t. 2.

Małłek Janusz, „Gdzie jest zadanie nasze” – ewangelicka inteligencja w służbie Niepodległej na Działdowszczyźnie, [w:] Magdalena Legendź, Joanna Śliwka (red.), Ewangelicy w obliczu niepodległości, Bielsko-Biała 2021.

Małłek Janusz, Walka o granice – udział ewangelików polskich w konferencji wersalskiej i plebiscycie mazurskim, [w:] Magdalena Legendź, Joanna Śliwka (red.), Ewangelicy w obliczu niepodległości, Bielsko-Biała 2021.

Mandziuk Józef, Luteranizm na Śląsku do połowy XVI wieku, „Wrocławski Przegląd Teologiczny” 2017, t. 25, nr 2.

Mann Thomas, Deutschland und die Deutschen, Berlin 1947.

Maron Gottfried, Luther 1917. Beobachtungen zur Literatur des 400. Jubiläums, „Zeitschrift für Kirchengeschichte” 1982, t. 93, nr 1.

Marshall Peter, Reformacja, tłum. Jarosław Płuciennik, Maciej Potz, Łódź 2019.

Matelski Dariusz, Mniejszość niemiecka w Wielkopolsce 1918–1939, Poznań 1997.

Mazur Piotr S., Opatrzność, [w:] Andrzej Maryniarczyk (red.), Powszechna Encyklopedia Filozofii, https://www.ptta.pl/pef/ [dostęp: 20.01.2024].

Meier Kurt, Die Theologischen Fakultäten im Dritten Reich, Berlin–New York 1996.

Meier Kurt, Evangelische Kirche in Gesellschaft, Staat und Politik 1918–1945. Aufsätze zur kirchlichen Zeitgeschichte, Berlin 1987.

Meier Kurt, Kreuz und Hakenkreuz. Die evangelische Kirche im Dritten Reich, München 2001.

Michalewicz Maria, Udział protestantów polskich w życiu politycznym Rzeczypospolitej szlacheckiej, [w:] Tadeusz Wojak (red.), Wkład protestantyzmu do kultury polskiej. Z zagadnień protestantyzmu w Polsce, Warszawa 1970.

Michałowski Damian, Otrocki Michał, Hermeneutyka dyskursu według Paula Ricoeura, „Kwartalnik Filozoficzny” 2013, t. 41, nr 4.

Michejda Karol, Dzieje kościoła ewangelickiego w Księstwie Cieszyńskiem, Cieszyn 1909.

Mickiewicz Adam, Pan Tadeusz czyli ostatni zajazd na Litwie, Warszawa 1984.

Milerski Bogusław, Wartości kulturowe Protestantyzmu, [w:] Kalendarz ekumeniczny 2000, Kalendarz ekumeniczny, https://biblioteka.teatrnn.pl/dlibra/Content/8985/Wartosci_kulturowe_Protestantyzmu.pdf [dostęp: 9.09.2024].

Milerski Bogusław, Woźniak Krzysztof (red.), Przeszłość przyszłości. Z dziejów luteranizmu w Łodzi i regionie, Łódź 1998.

Moron Gottfried, Luther 1917. Beobachtungen zur Literatur des 400. Reformationsjubiläums, Stuttgart 1982.

Mółka Janusz, Podstawy pedagogiki religii, Kraków 2022.

Mroczka Ludwik, Die Berufs- und Sozialstruktur der wichtigsten ethnischen Gruppen in Lodz und ihre Entwicklung in den Jahren 1918–1939, [w:] Jürgen Hensel (red.), Polen, Deutsche und Juden in Lodz 1820–1939, Osnabrück 1999.

Müller Johann Baptist, Martin Luther als Anwalt des Liberalismus?, „Zeitschrift für Religions- und Geistesgeschichte” 1990, t. 42, nr 3.

Nesselrodt Markus, Pruska Warszawa. Ślady dziesięcioletniej przynależności miasta do berlińskiego władztwa, „Polityka. Pomocnik Historyczny” 2022.

Neumann Theodor, Superintendent Wilhelm Petrus Angerstein und Konsistorialrat Julius Dietrich, [w:] Erich Dietrich, Otto Heike (red.), 100 Jahre evangelische St. Johanniskirche in Lodz, Mönchengladbach 1984.

Nikitorowicz Andrzej, Procesy tworzenia się (konstruowania) małego narodu (kulturowego) na przykładzie mniejszości ukraińskiej w województwie podlaskim, Białystok 2013.

Nikodem Jarosław, Husytyzm – zapowiedź reformacji czy jej pierwsza faza?, „Przegląd Zachodni” 2017, nr 3.

Nowicka Ewa, Majewska Magdalena, Obcy u siebie. Luteranie warszawscy, Warszawa 1993.

Noworyta-Kuklińska Bożena, Protestantyzm i jego odbicie w sztuce sakralnej, „Roczniki Humanistyczne” 1992, t. 39, nr 4.

Nünning Vera, Nünning Ansgar (red.), Methoden der literatur- und kulturwissenschaftlichen Textanalyse, Stuttgart 2010.

Oerter Rolf, Montada Leo, Entwicklungspsychologie, Weinheim 2002.

Olson Roger E., Historia teologii chrześcijańskiej, Warszawa 2003.

Olson Roger E., The Story of Christian Theology. Twenty Centuries of Tradition and Reform, Downers Grove 1999.

Ortner Heike, Text und Emotion. Theorie, Methode und Anwendungsbeispiele emotionslinguistischer Textanalyse, Tübingen 2014.

Ossowski Stanisław, Analiza socjologiczna pojęcia ojczyzny, [w:] Stanisław Ossowski, Dzieła, t. 3, Warszawa 1967.

Otello Ryszard, Problemy narodowościowe w Kościele ewangelickim na Mazurach w latach 1918–1945, Olsztyn 2003.

Otto Leopold, Przyczynek do historii zboru, Warszawa 1881.

Otto Rudolf, Świętość, tłum. Bogdan Kupis, Wrocław 1993.

Özkirimli Umut, Theories of Nationalism. A Critical Introduction, Hampshire 2000.

Paczkowski Andrzej, Prasa polska 1918–1939, Warszawa 1980.

Paluszyński Tomasz, Historia Niemiec i państw niemieckich. Zarys dziejów politycznych, Poznań 2006.

Pangritz Andreas, Martin Luther und die Juden: War Luther ein Antisemit?, „Blickpunkt.e. Materialien zu Christentum, Judentum, Israel und Nahost” 2014.

Parfieniuk Irena, Między marginalizacją a integracją. Wybór jednostkowych strategii akulturacyjnych i ich uwarunkowania, [w:] Jerzy Nikitorowicz, Dorota Misiejuk (red.), Procesy migracji w społeczeństwie otwartym. Perspektywa edukacji międzykulturowej, Białystok 2009.

Pasek Zbigniew, Kultura religijna protestantyzmu, Kraków 2014.

Pasek Zbigniew, Skowronek Katarzyna, Nowa duchowość w kulturze popularnej. Studia tekstologiczne, Kraków 2013.

Pawlikowska Aleksandra, Zróżnicowanie leksykalno-semantyczne dyskursów wyznaniowych na materiale polskich tekstów ewangelickich, katolickich i prawosławnych, Wrocław 2015.

Pawłowski Kamil, W służbie miasta, państwa i Kościoła: Ewangelicki Zakład Diakonijny w Ząbkowicach Śląskich w latach 1860–1946, Wrocław 2001.

Petri Dieter, Thierfelder Jörg, Vorlesebuch. Kirche im dritten Reich. Anpassung und Widerstand, Kevelaer 1995.

Pietrzak Michał, Reglamentacja wolności prasy w Polsce (1918–1939), Warszawa 1963.

Pindór Jan, Pamiętnik ks. dr. Jana Pindóra, Cieszyn 1932.

Popieliński Paweł, Postrzeganie i stereotyp Niemca wśród polskiego społeczeństwa, „Facta Simonidis” 2016, t. 9, nr 1.

Potocki Stanisław, Położenie mniejszości niemieckiej w Polsce 1918–1938, Gdańsk 1969.

Preul Reiner, Kirchentheorie, Berlin–New York 1997.

Przeniosło Małgorzata, Przeniosło Marek, Wydziały teologiczne na Uniwersytecie Warszawskim 1918–1939, „Res Historica” 2023, t. 56.

Psuty Ewa, Das Bild der Lodzer deutschen Frau, Łódź 2014.

Ptaszyński Maciej, Reformacja w Polsce a dziedzictwo Erazma z Rotterdamu, Warszawa 2018.

Puś Wiesław, Die Berufs- und Sozialstruktur der wichtigsten ethnischen Gruppen in Lodz und ihre Entwicklung in den Jahren 1820–1914, [w:] Jürgen Hensel (red.), Polen, Deutsche und Juden in Lodz 1820–1939, Osnabrück 1999.

Radwański Janusz, Od doktryny do semantyki. Profilowanie pojęć w dyskursie ewangelickim, Kielce 2010.

Ratke-Majewska Anna, Mit założycielski państwa polskiego jako mem w kontekście miejsc pamięci w przestrzeni internetowej, „Dzieje Najnowsze” 2023, t. 45.

Rhode Arthur, Die Evangelische Kirche in Posen und Pommerellen; Erfahrungen und Erlebnisse in drei Jahrzehnten 1914–1945, Lüneburg 1984.

Ricoeur Paul, Mowa i pismo, [w:] Paul Ricoeur, Język, tekst, interpretacja, Warszawa 1989.

Rogoż Michał, Woźniakowski Krzysztof, Kwiecień Sabina, Prasa dla dzieci i młodzieży 1824–1918. Dzieje wydawnicze, t. 1–3, Kraków 2018.

Rojszczak-Robińska Dorota, Język a Kościół (propozycja rozdziału podręcznika do nauczania treści historycznojęzykowych na studiach I stopnia), „Kwartalnik Językoznawczy” 2010, t. 2, nr 2.

Rothkegel Martin, Reformatorischer Nonkonformismus und modernes Freiheitsverständnis, „Mennonitische Geschichtsblätter” 2014, t. 71.

Sandvoß Hans-Rainer, „Es wird gebeten, die Gottesdienste zu überwachen…” Religionsgemeinschaften in Berlin zwischen Anpassung, Selbstbehauptung und Widerstand von 1933 bis 1945, Berlin 2014.

Schäferdieck Knut, Die Kirche des früheren Mittelalters, [w:] Knut Schäferdieck (red.), Kirchengeschichte als Missiongeschichte, t. 2, München 1978.

Schedler Gustav, Eben-Ezer, Lodz 1929.

Schlieter Jens, Was ist Religion? Texte von Cicero bis Luhman, Stuttgart 2018.

Schorlemmer Friedrich (red.), Was protestantisch ist. Große Texte aus 500 Jahren, Freiburg im Breisgau 2008.

Schorn-Schütte Luise, Evangelische Geistlichkeit in der Frühneuzeit. Deren Anteil an der Entfaltung frühmoderner Staatlichkeit und Gesellschaft, dargestellt am Beispiel des Fürstentums Braunschweig-Wolfenbüttel, der Landgrafschaft Hessen-Kassel und der Stadt Braunschweig, [w:] Quellen und Forschungen zur Reformationsgeschichte, t. 62, Heidelberg 1996.

Schramm Gottfried, Szlachta polska wobec reformacji 1548–1607, tłum. Justyna Górny, Warszawa 2015.

Seewann Gerhard, Mehrheits- und Minderheitsstrategien und die Frage der Loyalität 1919–1939, [w:] Mathias Beer, Stefan Dyroff (red.), Politische Strategien nationaler Minderheiten in der Zwischenkriegszeit, Oldenburg 2013.

Seidel Thomas A., Christopher Spehr (red.), Das evangelische Pfarrhaus. Mythos und Wirklichkeit, Leipzig 2013.

Sobczykowa Joanna, Język sakralny wobec polskiego języka narodowego, „Forum Lingwistyczne” 2023, t. 11, nr 1.

Sokół Aneta, Kultura książki ewangelickiej w Polsce (po 1989 r.), Katowice 2015.

Sokół Aneta, Polskie przekłady pism Lutra, https://www.ptew.org.pl/wp-content/uploads/2017/06/sokol_przeklady-lutra.pdf [dostęp: 30.11.2024].

Sonczyk Wiesław, Wątpliwości związane z definicją normatywną pojęcia „prasa”, „Media, Kultura, Społeczeństwo” 2008, t. 3, nr 1.

Spohn Willfried, Nationalismus und Religion. Ein historisch-soziologischer Vergleich West- und Osteuropas, „Politik und Religion” 2003, t. 33.

Stefańska Magdalena, Konfesja, kultura czy narodowość, „Przegląd Religioznawczy” 2020, t. 275, nr 1.

Stefańska Magdalena, Łódzka prasa ewangelicka, [w:] Katarzyna Badowska, Tomasz Cieślak, Dariusz Dekiert, Karolina Kołodziej, Monika Kucner, Krystyna Pietrych, Krystyna Radziszewska, Anna Warda, Ewa Wiatr (red.), Słownik kultury literackiej Łodzi do 1939 r., Łódź 2022.

Stefański Krzysztof, Architektura sakralna Łodzi w okresie przemysłowego rozwoju miasta 1821–1914, Łódź 1995.

Stegner Tadeusz, Fryderyk Chopin wśród ewangelików warszawskich, „Gdański Rocznik Ewangelicki” 2010, t. 4.

Stegner Tadeusz, Kresy polsko-ewangelickie na konferencji pokojowej w Paryżu w 1919 r., „Gdański Rocznik Ewangelicki” 2019, t. 13.

Stegner Tadeusz, Ks. Leopold Otto (1819–1882). Nowa droga Kościoła ewangelickiego w Polsce, Bielsko-Biała 2019.

Stegner Tadeusz, Luteranie na terenie Królestwa Polskiego, „ziem zabranych” i Galicji w latach 1795–1918, [w:] Jarosław Kłaczkow (red.), Kościoły luterańskie na ziemiach polskich (XVI–XX w.), t. 2, Toruń 2012.

Stegner Tadeusz, Pastorzy Królestwa Polskiego na studiach teologicznych w Dorpacie w XIX w., Warszawa 1993.

Stegner Tadeusz, Polonizacja Niemców-ewangelików w Królestwie Polskim 1815–1914, „Przegląd Historyczny” 1989, t. 80, nr 2.

Stegner Tadeusz, Polska ojczyzną protestantów. Kształtowanie się polskiej świadomości narodowej wśród protestantów na ziemiach polskich w XIX i na początku XX w., [w:] Jacek Staszewski (red.), Pamiętniki XV Powszechnego Zjazdu Historyków Polskich, t. 1, cz. 2, Gdańsk–Toruń 1995.

Strzelczyk Jerzy, Apostołowie Europy, Warszawa 1997.

Szajnocha Karol, Literatura czasowa w Polszcze, Wrocław 1848.

Szałajko Aldona, Rzymskokatolicki a ewangelicki obraz Marcina Lutra, Kraków 2013.

Szczepański Jan, Elementarne pojęcia socjologii, Warszawa 1970.

Szeruda Jan, Bibliografia Polsko-Ewangelicka w XIX i XX wieku, „Rocznik Ewangelicki” 1925.

Szeruda Jan, Die evangelisch-kirchliche Literatur und Presse in Polen, „Ekklesia” 1938, t. 5.

Szturc Jan, Czasopisma luterańskie na Górnym Śląsku, [w:] Dariusz Rott (red.), Oblicza prasy Śląska i Zagłębia Dąbrowskiego, t. 2, Katowice–Sosnowiec 2005.

Szturc Jan, Ewangelicy w Polsce: słownik biograficzny XVI–XX wieku, Bielsko-Biała 1998.

Szturc Jan, Plebiscyty na Mazurach i Górnym Śląsku – ewangelicy w walce o Polskę, [w:] Magdalena Legendź, Joanna Śliwka (red.), Ewangelicy w obliczu niepodległości, Bielsko-Biała 2021.

Szturc Jan, Stowarzyszenia społeczno-kulturalne w polskim ewangelicyzmie, Warszawa 2006.

Szujski Józef, Odrodzenie i reformacja w Polsce, Sandomierz 2017.

Szyfer Anna, Tożsamość kulturowa: implikacje teoretyczne i metodologiczne, „Studia Etnologiczne i Antropologiczne” 1997, t. 1.

Szymeczek Józef, Po lewej stronie Olzy – losy polskich ewangelików po podziale Śląska Cieszyńskiego w 1920 roku, [w:] Magdalena Legendź, Joanna Śliwka (red.), Ewangelicy w obliczu niepodległości, Bielsko-Biała 2021.

Szyszlak Elżbieta, Kościoły luterańskie na Śląsku Cieszyńskim w latach 1781–1945, [w:] Jarosław Kłaczkow (red.), Kościoły luterańskie na ziemiach polskich (XVI–XX w.), t. 2, Toruń 2012.

Ślaski Kazimierz, Ideologia społeczna protestantów polskich, [w:] Tadeusz Wojak (red.), Wkład protestantyzmu do kultury polskiej, Warszawa 1970.

Święs Wojciech, Ślązakowcy. Powstanie, rozwój i zmierzch ruchu kożdoniowskiego, https://kc-cieszyn.pl/slazakowcy-powstanie-rozwoj-i-zmierzch-ruchu-kozdoniowskiego/ [dostęp: 12.06.2024].

Tazbir Janusz, Państwo bez stosów. Szkice z dziejów tolerancji w Polsce XVI i XVII wieku, Warszawa 2009.

Tazbir Janusz, Reformacja w Polsce. Szkice o ludziach i doktrynie, Warszawa 1993.

Todos Katarzyna, Polskie prawo prasowe w latach 1919–1939, „Z Dziejów Prawa” 2017, t. 10, nr 18.

Treitschke Heinrich von, Luther und die deutsche Nation. Vortrag, gehalten in Darmstadt am 7. November 1883, „Preußisches Jahrbuch” 1883, t. 52.

Wagner Richard Ernst, Zum Gedanken an den 100. Geburtstag von Superintendent D. Dr. Theodor Karl Haase: 1834–1934. Festschrift, Bielsko 1934.

Wallmann Johannes, Kirchengeschichte Deutschlands seit der Reformation, Tübingen 2012.

Wandruszka Adam, Die Habsburgermonarchie 1848–1918, t. 4, Wien 1985.

Wantuła Andrzej, Zarys homiletyki ewangelickiej, Warszawa 1974.

Warchoł Maciej, Kopuła dachu kościoła ewangelicko-augsburskiego Świętej Trójcy w Warszawie – dzieło sztuki ciesielskiej i inżynierskiej końca XVIII wieku, [w:] Karol Guttmejer (red.), Ewangelicki kościół Świętej Trójcy w Warszawie, Warszawa 2017.

Waszkiewicz Ewa, Doktryna hitlerowska wśród mniejszości niemieckiej w województwie śląskim w latach 1918–1939, Wrocław 2011.

Weber Max, Die protestantische Ethik und der Geist des Kapitalismus, [w:] Max Weber, Religion und Gesellschaft. Gesammelte Aufsätze zur Religionssoziologie, Frankfurt a.M. 2005.

Weber Max, Die Wirtschaftsethik der Weltreligionen, t. 1–3, [w:] Max Weber, Religion und Gesellschaft. Gesammelte Aufsätze zur Religionssoziologie, Frankfurt a.M. 2005.

Wendebourg Dorothea, Die preußische Kirchenunion von 1817, [w:] 100 Schlüsselquellen zur Geschichte von Berlin, Brandenburg und Preußen, www.hiko-berlin.de/Kirchenunion-1817 [dostęp: 28.11.2023].

Wendebourg Dorothea, Die Reformationsjubläen im 19. Jahrhundert, „Zeitschrift für Theologie und Kirche” 2018, t. 108, nr 3.

Wijaczka Jacek, Luteranie w Koronie od 1517 do 1795 r., [w:] Jarosław Kłaczkow (red.), Kościoły luterańskie na ziemiach polskich (XVI–XX w.), t. 1, Toruń 2012.

Witkowska-Maksimczuk Beata, Elementy retoryki i erystyki w przykładach, Warszawa 2014.

Wnętrzak Grzegorz, Konflikt polsko-czechosłowacki o Śląsk Cieszyński (styczeń–luty 1919) w polskojęzycznej prasie regionu, „Studia Interkulturowe Europy Środkowo-Wschodniej” 2019, t. 9.

Wnętrzak Grzegorz, Polityczne znaczenie ruchu ślązakowskiego w obliczu plebiscytu na Śląsku Cieszyńskim, „In Gremium. Studia nad historią, kulturą i polityką” 2012, t. 6.

Wodak Ruth, Dyskurs populistyczny: retoryka wykluczenia a gatunki języka pisanego, [w:] Anna Duszak, Norman Fairclough (red.), Krytyczna analiza dyskursu: interdyscyplinarne podejście do komunikacji społecznej, Kraków 2008.

Wojak Tadeusz, Ewangelik-katolik, Warszawa 1989.

Wojak Tadeusz, Uwagi o tolerancji w Polsce na tle polemiki wyznaniowej w XVI wieku, [w:] Tadeusz Wojak (red.), Wkład protestantyzmu do kultury polskiej. Z zagadnień protestantyzmu w Polsce, Warszawa 1970.

Wojak Tadeusz (red.), W cieniu śmierci. Ewangelicy – ofiary prześladowań w czasie II wojny światowej, Warszawa 1970.

Wojak Tadeusz (red.), Wkład protestantyzmu do kultury polskiej. Z zagadnień protestantyzmu w Polsce, Warszawa 1970.

Woleński Jan, Trudności z rozpoznawaniem wartości chrześcijańskich, „Przegląd Filozoficzny – Nowa Seria” 1993, t. 2.

Woźniak Krzysztof Paweł, Inicjatywy przemysłowe Rajmunda Rembielińskiego w Łodzi w latach 1820–1830, [w:] Alina Barszczewska-Krupa (red.), Rajmund Rembieliński. Jego czasy i jego współcześni, Warszawa 1989.

Woźniak Krzysztof Paweł, Niemieckie osadnictwo wiejskie między Prosną, Pilicą a Wisłą od lat 70. XVIII w. do 1866 r. Proces i jego interpretacje, Łódź 2013.

Wójcicka Marta, Kiedy obcy staje się swoim? O roli obcego w kreowaniu tożsamości, [w:] Małgorzata Dziekanowska, Marta Wójcicka (red.), Tradycja dla współczesności, t. 11: Tożsamości w procesach społeczno-kulturowych, Lublin 2017.

Wrzesiński Wojciech (red.), Wokół stereotypów Niemców i Polaków, Wrocław 1993.

Zahradnik Stanisław, Polskie wydawnictwa wyznaniowe na Śląsku Cieszyńskim, „Zwrot” 1990, nr 1.

Zdunkiewicz-Jedynak Dorota (red.), Dyskurs religijny w mediach, Tarnów 2010.

Zenderowski Radosław, Michalak Ryszard, Polityka wyznaniowa. Aspekty teoretyczne i egzemplifikacje, Sieniawa Żarska 2018.

Ziemann Benjamin, Religion, Konfession und säkuleres Wissen, „Informationen zur politischen Bildung” 2016, t. 329: Das Deutsche Kaiserreich 1971–1918.

Zientara Benedykt, Świt narodów europejskich, Warszawa 1985.

Biblia Gdańska, https://www.biblia.info.pl/ [dostęp: 1.06.2024].

Biblia Warszawska, https://biblia-online.pl/Biblia/Warszawska/ [dostęp: 16.03.2026].

Internetowy Polski Słownik Bibliograficzny, https://www.ipsb.nina.gov.pl/ [dostęp: 8.09.2023].

Internetowy Słownik Języka Polskiego, https://sjp.pwn.pl/ [dostęp: 12.11.2024].

Strona internetowa XI Liceum Ogólnokształcącego im. Mikołaja Reja w Warszawie, https://www.rej.edu.pl/ [dostęp: 13.12.2023].

Strona internetowa Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego w Rzeczypospolitej, www.luteranie.pl, https://bik.luteranie.pl/ [dostęp: 1.12.2024].

Strona internetowa muzeum w Czeskim Cieszynie, https://knihovna.muzeumct.cz/ [dostęp: 5.11.2023].

Strona internetowa Narodowego Uniwersalnego Katalogu Centralnego NUKAT, http://katalog.nukat.edu.pl [dostęp: 23.11.2024].

Strona internetowa obchodów 200-lecia umowy zgierskiej, https://umowazgierska.pl/ [dostęp: 24.11.2024].

Strona internetowa powiatu działdowskiego, https://epdz.powiatdzialdowski.pl/ [dostęp: 5.11.2023].

Strona internetowa z biogramami m.in. niemieckich ewangelików, https://kulturstiftung.org/ [dostęp: 23.11.2024].

Strona internetowa z biogramami m.in. polskich ewangelików, https://www.polacyzwyboru.pl/ [dostęp: 30.11.2023].

Downloads

Download data is not yet available.

License

This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License.

How to Cite

Guschlbauer, Magdalena Sara. 2026. A Picture of the National and Cultural Discourse of Lutherans in the Second Polish Republic Based on the Press of the Evangelical Church of the Augsburg Confession. Poland: Lodz University Press. https://doi.org/10.18778/8445-077-2.