Rachunkowość instrumentów pochodnych

Przemysław Czajor; Maciej Frendzel

doi:10.18778/8331-959-9

Keywords: instrumenty pochodne, rachunkowość, rachunkowość zabezpieczeń, sprawozdawczość, sprawozdania finansowe

Published: 9 December 2025

Categories: Economics and management

Downloads

READ SAMPLE

Opracowanie Rachunkowość instrumentów pochodnych podejmuje problematykę odzwierciedlenia instrumentów pochodnych w rachunkowości w kontekście wymagań ustawy o rachunkowości, rozporządzenia w sprawie instrumentów finansowych oraz regulacji MSSF 9 „Instrumenty finansowe”. Celem monografii jest przedyskutowanie istoty ekonomicznej instrumentów pochodnych oraz zasad dotyczących identyfikacji, ujmowania, klasyfikacji, wyceny, ujmowania przeszacowań, prezentacji i ujawniania informacji na temat instrumentów pochodnych z perspektywy rachunkowości.

Opracowanie składa się z czterech rozdziałów. W rozdziale pierwszym omówiono charakterystykę poszczególnych rodzajów instrumentów pochodnych odzwierciedlając ich podstawowe cechy ekonomiczne ze szczególnym uwzględnieniem związanego z nimi ryzyka. W rozdziale drugim i trzecim przedyskutowano zasady identyfikacji, ujmowania, klasyfikacji, wyceny, ujmowania przeszacowań, prezentacji i wyceny instrumentów pochodnych oraz szczególne zasady dotyczące wykorzystania rachunkowości zabezpieczeń. W rozdziale czwartym przedstawiono zakres wykorzystania instrumentów w skali całego świata oraz w Polsce (na podstawie innych opracowań), a także wyniki przeprowadzonych badań własnych. Badania własne przeprowadzono na podstawie sprawozdań finansowych 100 największych niefinansowych podmiotów prowadzących działalność gospodarczą w Polsce. Celem badań własnych było udzielenie odpowiedzi na postawione pytania badawcze dotyczące skali wykorzystania instrumentów pochodnych przez największe podmioty w Polsce, stosowanie przez nie rachunkowości zabezpieczeń, oraz różnic w sposobie odzwierciedlenia instrumentów pochodnych przez podmioty stosujące regulacje krajowe i podmioty stosujące Międzynarodowe Standardy Sprawozdawczości Finansowej.

Banks E., Glantz M., Siegel P. (2007). Credit Derivatives, McGraw-Hill, New York.

Coughlan G., Emery S., Kolb J. (2004). HEAT™ (Hedge Effectiveness Analysis Toolkit): A consistent framework for assessing hedge effectiveness under IAS 39 and FAS 133 from JPMorgan, „Journal of Derivatives Accounting”, Vol. 1, No. 2, s. 221–272.

Das S. (2005). Credit Derivatives. CDOs and Structured Credit Products, John Wiley & Sons, Singapore.

Di Clemente A. (2015). Hedge Accounting and Risk Management: An Advanced Prospective Model for Testing Hedge Effectiveness, „Economic Notes”, Vol. 44, Issue 1, s. 29–55.

Dinh D.V., Gong G. (2013). How Are Derivative Accounting Applied for Hedging Activities?, „International Journal of Academic Research in Accounting Finance and Management Sciences”, Vol. 3, No. 4, s. 95–118.

FASB (2009). Derivatives and Hedging (Topic 815), The FASB Accounting Standards CodificationTM, Financial Accounting Series, Norwalk.

Gaines D., Kane K. (1998/1999). An Introduction to Credit Derivatives, „Commercial Lending Review”, Winter.

Grabowski W. (1998). Instrumenty pochodne a współczesne kryzysy finansowe, Biblioteka Menedżera i Bankowca, Warszawa.

Grzywacz J. (2009). Finansowe instrumenty pochodne, Szkoła Główna Handlowa, Warszawa.

Gup B.E., Brooks R. (1997). Zarządzanie ryzykiem stopy procentowej. Przewodnik dla bankowców w stosowaniu kontraktów futures, opcji, transakcji zmiany i innych instrumentów pochodnych, Związek Banków Polskich, Warszawa.

Hailer A.C., Rump S.M. (2005). Evaluation of Hedge Effectiveness Tests, „Journal of Derivatives Accounting”, Vol. 2, No. 1, s. 31–51.

Hull J. (1999). Kontrakty terminowe i opcje – Wprowadzenie, WIG-Press, Warszawa.

IFRIC (2007). IFRIC Update, January, IASC Foundation, London.

IFRIC (2009a). IFRIC Update, November, IASC Foundation, London.

IFRIC (2009b). Staff Paper (Agenda reference 5).

IAS 39 Financial Instruments: Recognition and Measurement – Unit of account for forward contracts with volumetric optionality, IFRIC Meeting, 5 November 2009, IASC Foundation, London.

Jackowicz K. (2001). Pochodne instrumenty kredytowe (część I), „Bank i Kredyt”, t. 32, nr 3, s. 51–63.

Jajuga K. (2009). Instrumenty pochodne, KNF, Warszawa.

Kolb R.W. (2000). Futures, Options, & Swaps. Third Edition, Blackwell Publishers, Malden, Massachusetts.

Kolb R.W., Overdahl J. A. (2003). Financial Derivatives. Third Edition, John Wiley & Sons, Hoboken, New Jersey.

Konopczak M., Sieradzki R., Wiernicki M. (2010). Kryzys na światowych rynkach finansowych – wpływ na rynek finansowy w Polsce oraz implikacje dla sektora realnego, „Bank i Kredyt”, t. 41, nr 3, s. 45–70.

Leszczyńska E. (2002). Rynek kontraktów swap w Polsce, „Materiały i Studia”, nr 144, Narodowy Bank Polski, Warszawa.

Malinowski A. (2011). Zastosowanie kontraktów swap w Polsce, „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Przyrodniczo-Humanistycznego w Siedlcach. Seria Administracja i Zarządzanie”, nr 88, s. 127–135.

Mejszutowicz K. (2014). Podstawy inwestowania w kontrakty terminowe i opcje. Przewodnik dla początkujących inwestorów, Giełda Papierów Wartościowych w Warszawie, Warszawa.

Misztal P. (2020). Zarządzanie ryzykiem pogodowym z wykorzystaniem pogodowych instrumentów pochodnych, „Przegląd Organizacji”, nr 5(964), s. 19–27.

Narodowy Bank Polski (2024). Rozwój systemu finansowego w Polsce w 2023 r., Narodowy Bank Polski, Warszawa.

Nieborak T. (2004). Pochodne instrumenty fi we. Aspekty prawnopodatkowe, Difin, Warszawa. Opinia (2011). Opinia Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego w sprawie wniosku dotyczącego rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady w sprawie krótkiej sprzedaży i wybranych aspektów dotyczących swapów ryzyka kredytowego COM(2010) 482 wersja ostateczna – 2010/0251 (COD) (Dz.U. C 84 z 17.03.2011 r., s. 34–37)

Ożga P. (2016). Rachunkowość instrumentów pochodnych, C.H. Beck, Warszawa.

Prewysz-Kwinto P. (2013). Giełdowe derywaty pogodowe, „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Szczecińskiego”, nr 768, „Finanse, Rynki Finansowe, Ubezpieczenia”, nr 63, s. 421–434.

Privault N. (2023). Introduction to Stochastic Finance with Market Examples. Second Edition, Chapman & Hall, CRC Press, Boca Raton.

Pruchnicka-Grabias I. (2011). Pochodne instrumenty kredytowe: systematyka, wycena, zastosowanie. Struktury standardowe i egzotyczne, CeDeWu, Warszawa.

Rachunkowość instrumentów finansowych (2024). Standardy, interpretacje, objaśnienia stosowania, uzasadnienia wniosków, wytyczne implementacyjne, IASC Foundation, SKwP, Warszawa.

Rosati D. (2009). Przyczyny i mechanizm kryzysu finansowego w USA, „Ekonomista”, nr 3, s. 315–351.

Sławiński A. (2010). Wpływ globalnego kryzysu na bankowość centralną, „Ekonomista”, nr 2, s. 145–162.

Staszewska P. (2014). Analiza porównawcza regulacji Dodd–Frank i EMIR oraz ich wpływ na pozagiełdowy rynek instrumentów pochodnych, „Bezpieczny Bank”, t. 56, nr 3, s. 50–66.

Tarczyński W., Zwolankowski M. (1999). Inżynieria finansowa. Instrumentarium, strategie, zarządzanie ryzykiem, Agencja Wydawnicza Placet, Warszawa.

Tymula I. (2000). Swapy finansowe, Biblioteka Menedżera i Bankowca, Warszawa.

Wolniak D. (1997). Zarządzanie ryzykiem procentowym przy wykorzystaniu instrumentów pochodnych, Biblioteka Menedżera i Bankowca, Warszawa.

Zaremba A. (2011). Teoria nieracjonalnych oczekiwań. Znaczenie bazy na rynkach futures, „Prace Naukowe Uniwersytetu Ekonomicznego we Wrocławiu”, nr 174.

IASB (2014a). IFRS 9 Financial Instruments. Implementation Guidance, July, IFRS Foundation, London.

IASB (2014b). IFRS 9 Financial Instruments. Basis for Conclusions, July, IFRS Foundation, London.

IASB (2024). Contracts Referencing Nature-dependent Electricity. Amendments to IFRS 9 and IFRS 7, December, IFRS Foundation, London.

IASB (2024a). IFRS 18 Presentation and Disclosure in Financial Statements, April, IFRS Foundation, London.

MSR 1 „Prezentacja sprawozdań finansowych”. MSR 2 „Zapasy”.

MSR 32 „Instrumenty finansowe: prezentacja”.

MSR 39 „Instrumenty finansowe: ujmowanie i wycena”. MSSF 2 „Płatności w formie akcji”.

MSSF 7 „Instrumenty finansowe: ujawnianie informacji”. MSSF 9 „Instrumenty finansowe”.

MSSF 16 „Leasing”.

MSSF 17 „Umowy ubezpieczenia”.

Rozporządzenie delegowane Komisji (UE) 2017/565 z dnia 25 kwietnia 2016 r. uzupełniające dyrektywę Parlamentu Europejskiego i Rady 2014/65/UE w odniesieniu do wymogów organizacyjnych i warunków prowadzenia działalności przez firmy inwestycyjne oraz pojęć zdefiniowanych na potrzeby tej dyrektywy (Dz.U. L 087 z 31.03.2017, s. 1, z późn. zm.).

Rozporządzenie Komisji (UE) 2023/1803 z dnia 13 sierpnia 2023 r. przyjmującego określone międzynarodowe standardy rachunkowości zgodnie z rozporządzeniem (WE) nr 1606/2002 Parlamentu Europejskiego i Rady (Dz.U. L 237 z 26.09.2023, s. 1, z późn. zm.).

Rozporządzenie Komisji (UE) 2025/1266 z dnia 30 czerwca 2025 r. zmieniające rozporządzenie (UE) 2023/1803 w odniesieniu do Międzynarodowego Standardu Sprawozdawczości Finansowej 9 oraz Międzynarodowego Standardu Sprawozdawczości Finansowej 7 (Dz.U. L 1266 z 1.07.2025, s. 1).

Rozporządzenie Ministra Finansów z dnia 17 listopada 2024 r. w sprawie uznawania i metod wyceny oraz ujawniania i prezentacji instrumentów finansowych (Dz.U. z 2024 r., poz. 1750).

Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 648/2012 z dnia 4 lipca 2012 r. w sprawie instrumentów pochodnych będących przedmiotem obrotu poza rynkiem regulowanym, kontrahentów centralnych i repozytoriów transakcji (Dz.U. L 201 z 27.07.2012 r., s. 1, z późn. zm.).

Ustawa z dnia 15 lutego 1992 r. o podatku dochodowym od osób prawnych (t.j. Dz.U. z 2025 r., poz. 278).

Ustawa z dnia 29 lipca 2005 r. o obrocie instrumentami finansowymi (t.j. Dz.U. z 2024 r., poz. 722 z późn. zm.).

Ustawa z dnia 29 września 2024 r. o rachunkowości (t.j. Dz.U. z 2023 r., poz. 120 z późn. zm.).

Triennial Survey, https://www.bis.org/statistics/rpfx22_ir_tables.xlsx (dostęp: 18.06.2025).

Triennial Survey, https://www.bis.org/statistics/rpfx25_announcement.htm (dostęp: 18.06.2025).

Bank for International Settlements (2009). 79th Annual Report. 1 April 2008 – 31 March 2009, 29 June 2009, https://www.bis.org/publ/arpdf/ar2009e.pdf (dostęp: 23.06.2025).

Bank for International Settlements (2025a). OTC derivatives outstanding, BIS WS_OTC_DERIV2 1.0 (data set), https://data.bis.org/topics/OTC_DER/BIS,WS_OTC_DERIV2,1.0/H.A.A.A.5J.A.5J.A.TO1.TO1.A.A.3.C (dostęp: 24.06.2025).

Bank for International Settlements (2025b). OTC derivatives outstanding, BIS WS_OTC_DERIV2 1.0 (data set), https://data.bis.org/topics/OTC_DER/BIS,WS_OTC_DERIV2,1.0/H.D.A.A.5J.A.5J.A.TO1.TO1.A.A.3.C (dostęp: 24.06.2025).

European Commission (2009). Economic Crisis in Europe: Causes, Consequences and Responses, European Economy 7, European Communities, https://ec.europa.eu/economy_finance/publications/pages/publication15887_en.pdf (dostęp: 23.06.2025).

FASB/IASB Education Meeting (2023). Research Activities. Power Purchase Agreements. 29 September 2023, IFRS Accounting, https://www.ifrs.org/content/dam/ifrs/meetings/2023/september/fasb-iasb/ap5-fasbiasb-power-purchase-agreements.pdf (dostęp: 1.07.2025).

Główny Urząd Statystyczny (2024a). Instrumenty finansowe przedsiębiorstw niefinansowych w 2023 r. Informacje sygnalne. 18.11.2024, https://stat.gov.pl/download/gfx/portalinformacyjny/pl/defaultaktualnosci/5502/20/13/1/instrumenty_finansowe_przedsiebiorstw_niefinansowych_w_2023_r..pdf (dostęp: 1.07.2025).

Główny Urząd Statystyczny (2024b). Działalność przedsiębiorstw niefinansowych w 2023 r., https://stat.gov.pl/download/gfx/portalinformacyjny/pl/defaultaktualnosci/5502/2/20/1/dzialalnosc_przedsiebiorstw_niefinansowych_w_2023.pdf (dostęp: 1.07.2025).

Główny Urząd Statystyczny (2025a). Biuletyn statystyczny 5/2025, https://stat.gov.pl/download/gfx/portalinformacyjny/pl/defaultaktualnosci/5498/4/162/1/gus_biuletyn_2025_05.pdf (dostęp: 1.07.2025).

Główny Urząd Statystyczny (2025b). Wyniki finansowe banków w 2024 r. Tablice w formacie XLSX, https://stat.gov.pl/download/gfx/portalinformacyjny/pl/defaultaktualnosci/5503/5/29/1/ wyniki_finansowe_bankow_w_2024_r._tablice.xlsx (dostęp: 1.07.2025).

Lista 500 Rzeczpospolitej (2025). XXVII edycja, 2025, https://rankingi.rp.pl/lista500/2025# (dostęp: 15.06.2025).

https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.CD?locations=PL (dostęp: 18.06.2025).

https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.CD?name_desc=true (dostęp: 18.06.2025).

https://sjp.pwn.pl/doroszewski/spekulacja;5499293 (dostęp: 10.05.2025).

https://sjp.pwn.pl/slowniki/derywat.html (dostęp: 10.05.2025).

https://stooq.pl (dostęp: 15.06.2025).

https://www.bis.org/statistics/rpfx22_ir.pdf (dostęp: 18.06.2025).

https://www.bis.org/statistics/triennialrep/2025survey_guidelinesoutstanding.pdf (dostęp: 19.06.2025).

https://www.bm.pkobp.pl/aktualnosci/#action=futures-depozyty&orderby=date_desc&category=wszystkie (dostęp: 22.06.2025).

https://www.gpw.pl/aktualnosc?cmn_id=116771&title=O%C5%9Bwiadczenie+dla+medi%C3%B3w+w+zwi%C4%85zku+z+czasowym+zawieszeniem+obrotu+na+sesji+w+dniu+7+kwietnia+2025+roku#:~:text=Tym%20razem%20jednak%20mieli%C5%9Bmy%20do%20czynienia%20z,unikn%C4%85%C4%87%20ryzyka%20osi%C4%85gni%C4%99cia%20limit%C3%B3w%20stabilno%C5%9Bci%20systemu%20transakcyjnego (dostęp: 11.06.2025).

https://www.kdpwccp.pl/pl/grupa-kdpw.html (dostęp: 15.06.2025).

https://www.kdpwccp.pl/pl/kalkulator-depozytow-span.html (dostęp: 15.06.2025).