„Ocalający powrót” – dramaturgia podróży w czasie, przestrzeni i języku w spektaklu Krym Małgorzaty Trajkowskiej i Very Popovej - Zalewska, Alicja (Opowiedzieć historię: Polska dramaturgia współczesna po 2006 roku, 2023)
Autorka artykułu przygląda się strategiom dramaturgicznym obecnym w spektaklu Krym Stowarzyszenia Sztuka Nowa. Jego twórczynie – Vera Popova i Małgorzata Trajkowska – zabierają widzów w podróż przez i ponad granicami, w czasy odległe i niedawną przeszłość, a także poprzez bariery językowe wynikające nie tylko z różnic kulturowych, ale z fundamentalnej trudności, jaką jest przełożenie doświadczenia emocjonalnego na słowa i podzielenie się nim. Odżegnując się od tworzenia teatru politycznego, artystki kreują dzieło niezwykle aktualne, które porusza temat niedawnej aneksji Krymu przez Rosję, a jednocześnie, jak w nurcie auto-teatru diagnozowanym przez Joannę Krakowską, opowiadają o własnych, intymnych przeżyciach związanych z wyprawą w głąb Ukrainy. Na scenie prezentują szlak miejsc zapisanych nie tylko w czasie i przestrzeni, ale też emocjach i doświadczeniach swoich ciał. Jest to więc podróż nostalgiczna, napędzana melancholią spod znaku teorii Julii Kristevej, a jednocześnie ironicznie zdystansowana i groteskowo humorystyczna. Analizie poddane zostają postdramatyczne rozwiązania dramaturgiczne, które sytuują spektakl zarazem w narracji historycznej, społeczno-politycznej, osobistej, estetycznej, jak i egzystencjalnej. Jednocześnie, ponieważ artystki wywodzą się ze środowiska tzw. teatru fizycznego, pokrewnego technikom body art oraz tańca, przeanalizowana zostaje dynamika sceniczna, która zdaje się wpisywać zarówno w myśl Daniela Sibony, który definiuje taniec jako ruch pomiędzy dwoma ciałami: pamiętającym i obecnym, jak i w teorię ciała-archiwum pomysłu Doroty Sajewskiej.